Ֆրիտյոֆ Նանսենը՝ Մեծ Եղեռնի մասին

Բազմաթիվ փաստաթղթեր ոչ միայն ցույց են տալիս դահիճների անմարդկայնությունը, այլև լիուլի ապացուցում, որ ամեն ինչ արվել էր երիտթուրքերի պարագլուխների ու նրանց կոմիտեի մանրակրկիտ նախապատրաստած ծրագրին համապատասխան: Այն երկչոտությունը, որով նրանք հատագայում ժխտում էին իրենց իսկ կատարած, իրենց կամքով ու հրամաններով իրագործված գազանությունները, նրանց լավագույն կողմով չի դրսևորվում …

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Հայերի ցեղասպանությունը Օսմանյան կայսրությունում» (Փաստաթղթերի և նյութերի ժողովածու) գրքից`  «Ֆրիտյոֆ Նանսենը Մեծ Եղեռնի մասին» հոդվածից / սկիզբը` «Երիտթուրքերը Պրուսիայում ուսումնասիրել էին բնաջնջման մեթոդը»/ մեկ փոքրիկ հատված:

1915 թվականի օգոստոսի 31-ին Թալեաթ բեյը գերմանացի դիվանագետներին հայտարարեց, թե «հայկական հարց այլևս գոյություն չունի»: Նա իրավացի էր, քանի որ այդ ժամանակ տեղահանությունն ավարտված էր: Մնում էր միայն ազատվել հազվադեպ զոհերից, որոնք հրաշքով էին փրկվել մահվան ճամփաներով քայլելիս: Նրանց հավաքեցին համակենտրոնացման հսկայական ճամբարներում, թողնելով գրեթե առանց սննդի ու գոյության որևէ միջոցի:

1916 թ. հունվարին Այնթապից 5-6 հազար հայեր քշվեցին անապատ, ապրիլին 14 հազար աքսորյալներ սրի քաշվեցին Ռաս ուլ – Այնում: Կայմակամի հրամանով ամեն օր 300-500 մարդուց բաղկացած խմբեր էին տարվում քաղաքից 10 կիլոմետր հեռավորության վրա` գետի ափը, որտեղ վարձկանների հերոսակախմբերը սպանում էին նրանց, իսկ մարմինները նետում ջուրը:

Հալեպից հարավ` Մեսքենեի ճամբարում, որը Եփրատի ափին է, իրենց իսկ` թուրքերի վկայությամբ, թաղվել էին սովամահ եղած 55 հազար հայեր:

Հենց միայն 1915 թվականին 60 հազար հայեր աքսորվեցին Դեյր Զոր` Եփրատի ափին, և նրանք գրեթե բոլորն էլ վերացան: 1916 թվականի ապրիլի 15-ին չորս շարասյունով Մոսուլ ուղարկվեցին 19 հազար հայեր, որոնք պետք է 300 կմ կտրեին անցնեին անապատով: Մայիսի 22-ին այնտեղ հասավ ընդամենը 2500 մարդ: Ճանապարհին կանաց ու երիտասարդ աղջիկների մի մասը վաճառվեց բեդվիններին, մնացածները մահացան սովից ու ծարավից: 1916 թ. հուլիսին Դեյր Զորում կային 20 հազար աքսորյալներ. ութ ամիս անց մի գերմանացի սպա այնտեղ տեսել էր ընդամենը մի քանի հարյուր արհեստավորների: Մյուսներից հետք անգամ չէր մնացել: Մարդկանց մեծ մասը սովամահ էր եղել: Մի ականատես պատմում էր, որ Բաբում իր անցկացրած երկուսուկես օրվա ընթացքում սովից 1029 հայ էր մահացել:

Սովի ու հեգեվարքի այդ տեսարանների մեզ հասած նկարագրությունները իսկական մղձավանջի տպավորություն են ստեղծում: Դժբախտ ստվերները, որոնք երևի մի ժամանակ բարեկիրթ տղամարդիկ ու կանայք են եղել, վիճում էին սննդի խղճուկ թերմացքների համար, իսկ նրանց վերակացուները, նրանց տառապանքներին անհաղորդ, նայում էին, թե նրանք ինչպես են մեռնում: Դա դժոխք էր: Իսկ թուրքական իշխանություններն ամեն բան արել էին, որ խանգարեն նրանց, ովքեր փորձում էին օգնել այդ տարաբախտ մարդկանց …

Հայերի թշնամիները ապացույցներ են փնտրում նրանց նվաստացնելու այն բանի համար, որ լինելով այդքան բազմաթիվ, նրանք առանց դիմադրության թույլ տվեցին, որ իրենց քշեն սպանդի, թեև այդ կշտամբանքը հակասում է թուրքերի մեղադրանքին, որոնք ցանկանում են իրենց զոհերին ներկայացնել իբրև վտանգավոր խռովարարների:

Նրանք [հայերը] ինչպե՞ս կարող էին պաշտպանել ընդդեմ զինված ժանդարմների, զինվորների ու «կամավորների» բազմաթիվ հերոսակախմբերի, եթե աշխատունակ տղամարդկանց մեծամասնությունն արդեն հավաքագրված էր զինվորական ծառայություն կրելու, իսկ ամբողջ բնակչությունը սիստեմատիկաբար զինաթափվում էր:

Սակայն ամենուրեք, որտեղ դա հնարավոր էր, հայերն արիաբար դիմադրում էին, երբեմն որոշակի հաջողությամբ, իսկ դա եղավ Վանում և Կիլիկիայի լեռներում` Սուեդիայի մոտ: Ուրֆայում հայերը զոհվեցին հուսահատ պայքարից հետո: Ասենք, այն ժողովուրդը, որը կարողանում է մարտնչել հանուն գործի, որը արդար է համարում …, կարող է արհամարհանքով վերաբերվել երկչոտության բոլոր մեղադրանքներին …

Այդ գազանությունները իրենց չափերով ու նողկալի դաժանությամբ գերազանցում են պատմության մեջ հայտնի բոլոր [վայրագությունները] … Այն նամակը, որից մենք վերը մեջբերում կատարեցինք, ապացուցում է, որ երիտթուրքերի ղեկավար կոմիտեն պատրաստ էր իր վրա վերցնել ամբողջ պատասխանատվությունը հայ ժողովրդին բնաջնջելու … և «այն խայտառակություն համար, որը սև բիծ կնետի օսմանյան պատմության վրա»: Գերմանիայի դեսպանի ներկայացուցիչներին Էնվեր փաշան պատասխանել էր, որ լիովին իր վրա է վերցնում պատասխանատվությունն այն ամենի համար, ինչ կատարվել է Անատոլիայում: Այդպիսով, նա և կառավարության մյուս անդամներն են իրենց վրա կրում ամբողջ խայտառակությունն այն բանի համար, որ թուրքական արյունոտ պատմությանը ավելացավ այնպիսի մի ահավոր գլուխ, որը ստվերի տակ է թողնում բոլոր նախորդները: Աբդուլ Համիդի ջարդերը դատարկ բաներ են թվում «ժամանակակից թուրքերի» իրականացրած նախճիրի համեմատությամբ:

Նյութը`  Ք. Ա.–ի