«Վրեժ» թնդանոթն իր ձայնով սարսափ էր ազդում թուրքերին

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Մ. Արզումանյանի «Դարավոր գոյամարտ» գրքից մի հատված.

Քեմալական հորդաների դեմ անձնուրաց հերոսամարտ մղեց Այնթապի (Անթեպի) հայությունը, և դա տևեց մոտ մեկ տարի` 1920 թվականի ապրիլի 1-ից մինչև 1921 թվականի փետրվարի 8-ը: Հայերը վաղուց էին ապրում Այնթապում և դարերի ընթացքում այն դարձրել էին «Կիլիկիայի Աթենքը»: Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակին այնտեղ կային 20 000 հայեր: Մեծ եղեռնը հարվածեց նաև այնթապցի հայերին, որոնք, զոհեր տալով ու զրկանքներ կրելով, բռնագաղթվեցին արաբական անապատներ: Մուդրոսի զինադադարից հետո` 1919 թվականի հունվարին, մոտ 17 000 հայեր վերադարձան իրենց պապենական օջախները և սկսեցին նորից կարգի գցել իրենց կյանքը. «Կիսաքանդ տուներ շինվեցան և նորոգվեցան, հայ արհեստավորներ և վաճառականներ անմիջապես գործի լծվեցան: Խաղաղության և երջանկության ժամանակամիջոց մը տնականորեն վայելել կհուսային այդ անապատներեն հավաքված և սուրի ու հուրի արհավիրքեն մազապուրծ ազատված տարաբախտ հայերը»:

Կյանքը կարծես թե մտավ իր բնականոն հունի մեջ: Հայերն ամեն ինչ անում էին, որ հաշտ ու խաղաղ ապրեն թուրքերի հետ, բայց, հակառակ նրանց ցանկության, դեպքերի ընթացքը այլ հետևանքների հասցրեց: Այնթապի հայությունն զգուշացավ, երբ ստացավ Մարաշի ջարդի լուրը: Նա ազգային միության ղեկավարությամբ նախապատրաստվեց ինքնապաշտպանության: Սակայն սկզբում զենքը շատ քիչ էր (50 հրացան, 100 ձեռնառումբ, մի քանի հարյուր որսորդական հրացան), ուստի, հարկ եղավ ստեղծել «սեփական» զինարան, ուր պատրաստվում էին նոր զենքեր և վերանորոգվում հները (ի դեպ, շինվեց նաև հայկական «Վրեժ» թնդանոթը, որն իր ձայնով սարսափ էր ազդում թուրքերին), որբերին տեղավորեցին ապահով վայրերում, ամրացվեցին դիրքերը, կազմակերպվեցին զինված ջոկատներ (ընդամենը 5000 հոգի) և այլն: Ինքնապաշտպանության գործը գլխավորում էին Ներսես քահանա Թավուքճյանը (ազգային միության նախագահ) և զինվորական կազմակերպիչներ Ատուր Լևոնյանն ու Ավետիս Գալեմքերյանը:

Հայերը միայն ու միայն պաշտպանվում էին թուրքերից, որոնք, օգտագործելով ֆրանսիացիների նահանջը (գնացին Քիլիս), 1920 թվականի ապրիլի 1-ին անցան կատաղի հարձակման: Չնայած կռիվը խիստ անհավասար էր (ուժերի կատարյալ գերակշռությունը թուրքերի կողմն էր), հայերը 15-օրյա հերոսական մարտերի գնով հետ մղեցին թշնամու բոլոր գրոհները:

Գնալով հայերի դրությունը ծանրանում էր, որովհետև քեմալականներին հաջողվեց նրանց դեմ ուժեր կենտրոնացնել և թնդանոթներից ռմբակոծել հայկական թաղամասերը: Չնայած դրան, այնթապցիները շարունակում էին գոյամարտը, ընդ որում գործում էին բոլորը: «Հերոսամարտը հերոսամարտ ընողները լոկ հայ զինվորականներ չէին, այլ ամբողջ Անթեպի հայությունը, պատնեշներն հեռու, ամեն զոհողության պատրաստ: Հայ կիներ և դեռատի օրիորդներ քար ու աղյուս կրեցին հայկական դիրքերը ամրացնելու համար: Արվեստավորներն իրենց նպաստը բերեցին պարենավորման գործին: Աշնան ընթացքին հայ երիտասարդները քաղաքեն դուրս ապրելով` այգիներեն ու պարտեզներեն միրգեր բերին հայոց ձմռան պաշարը պարարտացնելու: Կուսակցականները կատարյալ համերաշխությամբ, հարուստները առատաձեռնությամբ, մտավորականները իրենց գրիչով ու խրախուսական խոսքերով, հասարակ ժողովուրդը զինվորական կարգապահությամբ վերջնական հաղթության համար բերին իրենց նպաստը»:

Նյութը`  Ք. Ա.–ի