Ինչո՞ւ պատվավոր մահե մը խուսափինք. Այնթապի ինքնապաշտպանությունը

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Մ. Արզումանյանի «Դարավոր գոյամարտ» /սկիզբը` «Վրեժ» թնդանոթն իր ձայնով սարսափ էր ազդում թուրքերին»/ գրքից մի փոքրիկ հատված:

Բնորոշ է, որ երբ 1920 թվականի հունիսի 1-ին ինքնապաշտպանության հարցը դրվեց բոլոր այնթապցիների հատուկ քննարկմանը, նրանք միահամուռ կերպով հանդես եկան. «Մահ կամ ազատություն» լոզունգով: Նազարեթ Ֆնտգճյանը ազգային միության անունից ասաց. «Մեկնիլ` մահ է, հոս մնալով ալ պիտի մեռնինք: Ինչո՞ւ պատվավոր մահե մը խուսափինք. պիտի ապրինք և այս միմիայն քանի մը լիտր յուղ, քանի մը լիտր ալյուր ու հաց ավելի վատնելու համար: Մեղք այն մարդուն, որ այսպիսի չնչին բաներու համար կուզե մինչև հիմա վաստակած պատվավոր հաղթանակ մը անպատիվ պարտությամբ մը վերջացնել: Մեկնիլ` կնշանակե մահ, իսկ հոս մեռնելով պիտի ապրինք»:

Երեք հարյուր օր անընդհատ հայերը մղում էին անձնվեր կռիվներ քեմալական զորքերի դեմ, որոնց «հիմնական մասը կազմում էին օսմանյան բանակի նախկին սպաները»: Այնթապը, Պոլ դը Վեուի արտահայտությամբ, դարձավ Անատոլիայի Վերդենը: Հայերի հերոսամարտը կպսակվեր հաղթանակով, եթե ֆրանսիացիները չլքերին նրանց: Անգամ ֆրանկոֆիլ թուրքերից մեկը ֆրանսիական հրամանատարությանն ասել է. «Մենք կզարմանանք այն իրողության, թե ինչպես պետություն մը դաշնագրություն կրնա կնքել չեթեապետի մը հետ: Քեմալ փաշան ո՞վ է և ի՞նչ է անոր կառավարությունը: - Չեթերապետ մը և ավազակապետություն: Մենք պետություն և կառավարություն ըսելով կհասկնանք հասարակության մը բորօրության աշխատող կազմակերպություն մը, իսկ Քեմալը այսօր իր շրջանակին մեջ հեղեղի պես արյուններ հոսեցուց, կախաղանների անտառներ շինած է: Չե՞ք հավատար: Ձեզի կներկայացնեմ Պոնտոսեն կամ Տրապիզոնի շրջանեն եկած թուրք մը և թող ան պատմե թե ինչ զազրելի ջարդեր տեղի ունեցել են այդ շրջանի հույներուն: Եվ դուք կելլեք այդ տեսակ կառավարության մը հետ դաշնագրություն կկնքեք ... Այդ մեկդի թող: Ամբողջ տարի մը ձեզի հետ կռվող աս հայերը ինչպես կրնան մնալ իրենց արյան ծարավի թրքության հետ: Ձեր մեկնելե վերջ կրկին այս քաղաքի փողոցներեն հեղեղի պես արյուններ պիտի հոսեն ...»: Դրան ֆրանսիացի հրամանատարը ցինիկաբար պատասխանում է. «Ազգային առավելագույն շահ մը մեզ այս տեղեն կքաշե: Ամբողջ ֆրանսիական քաղաքականության մեկ հազարերորդն իսկ չի կագներ Այնթապի խնդիրը, ուստի իբրև զինվոր ինչ որ կհրամայվի` զայն կգործադրեմ ...»

Չնայած այդ ամենին, հայ ժողովրդի ազատագրական շարժման մեջ հերոսական էջ է Այնթապի ինքնապաշտպանությունը, որն աչքի ընկավ բարձր կազմակերպվածությամբ և համերաշխությամբ:

Նյութը`  Ք. Ա.–ի