Ստիպելով, վախեցնելով` կենդանի մեռյալների ձևական զորք կապահովեմ. Արմեն Մարտիրոսյան

Ստորև ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում Արմեն Մարտիրոսյանի «Մազե կամուրջ» (սկիզբը`  «Ուրիշի արյունը բերող քար է ինձ հարկավոր, ամեն ինչ ճզմող, աղացող ջաղացքար. Արմեն Մարտիրոսյան» եռահատոր վիպերգությունից մի փոքրիկ հատված):

Աջ թեքվի, Վայոց ձոր գավառն է ու Նորավանքը, ձախ թեքվի` Հաբանդն ու Ծաղկունքը, ավելի ձախ, Արևիքը, ուղիղ ընթանա` Աղահեջն է, թիկունքին` Ձորքը: Երկու շաբաթ մաշեց Սյունյաց գավառներում, երկու շաբաթում երեք անգամ պայտառ կանչեց` նժույգի մաշված պայտը փոխելու: Թուհ, գրողը տանի, կարգին ճանապարհ չկա, ժայռ ու լեռ է, մացառուտ ու անտառ: «Ճանապարհ շինենք,-մտածեց Ջուրջը, - գավառներն իրար կկապվեն, անցուդարձից, շփումից, առևտրից մարդիկ կմոտենան, թե չէ` դուռ ու դրկից, իրար երես չեն տեսնում դար ու դարեր: Եվ պատահում է, մի իշխանը չի ճանաչում մյուսին, նույնիսկ թագավորին մեկ-երկու անգամ հազիվ է հանդիպել: Եվ ուրեմն` իրեն Սյունյաց թագավորի հպատակ չի համարում, ինքն իր երկրի թագավորն է, և, ուրեմն, Ջուրջը Սյունյաց միացյալ բանակի սպարապետը չի, իր համար սպարապետ է Հաբանդ և Ծաղկունք գավառներում: Ինչ-որ տեղ Սիսական արքայական տոհմի մեղքն է, ճանապարհ չգցեցին, մեկուսացան և հետները մեկուսացրին իշխաններին ու գավառները: Ներքևում նժույգի ու մարդու ոտնահետք չկրած քար ու քռա է` հրաշքով լայնանար, հարթվեր, սալահատակվեր, սայլ ու կառք կանցներ վրայով, առևտրական քարավան ու զորք, ինչպես Անիում է, ինչպես Հայաստան աշխարհի մյուս վայրերում է:

Ջուրջը ձևական սպարապետ լինելն զգաց Եվայլախ գավառում: Մի կերպ գտավ Զաքե իշխանին, նրա գլխավերևում ճոճեց Տաթևի խառնաժողովի պարտավորագիրը, սպառնաց, թե ահա դու քո ձեռքով գրել-վավերագրել ես տասը հազար զինվորի փաստաթուղթը, գրել ես, տեր կանգնիր խոսքիդ:

- Տասը հազա՞ր, - զարմացավ Զաքեն, - ինքդ փնտիրի, թե Եվայլախում տասը հազար մարդ ճարես, զինվորացու ձևիր:

- Տուր այնքան, որքան կարող ես, - չհամբերեց Ջուրջը:

- Եղավ, - ժպտաց Զաքեն, - այս գիշեր կմիանամ քո բանակին:

- Հեշտությամբ համաձայնեց, - մրմնջաց Ջուրջը, - չեմ հավատում սրա խոսքին:

Ժպիտը կեղծ է ու նենգ:

Ափսոսաց, որ մեն մի թիկնապահով Եվայլախ եկավ, ջոկատ բերեր հետը, Զաքեին կստիպեր կատարելու խոստումը: Չէ, ստիպելով ոչինչ չես անի, կմիանա, հետո հարմար պահի կլքի նենգաբար:

- Ստիպելով, վախեցնելով` կենդանի մեռյալների ձևական զորք կապահովեմ, - ասաց Ջուրջը, - իսկ դա պարտություն է:

Այդ գիշեր Զաքեն իսկապես հավաքեց ինչքն ու ունեցվածքը, զորքն ու զորավարը, բռնեց Տփղիսի ճամփան, թե` որտե՞ղ ես, վրաց թագավոր, գալիս եմ քեզ հպատակվելու: Եվ այդ ամենից մի հեռավոր ու խուլ մխիթարանք մնաց Ջուրջի հոգում: «Չարյաց փոքրագույնն է, - ասաց նա, - Զաքեն չհետևեց Թողթուն իշխանին, չհպատակվեց թուրք-սելջուկին, իսկ Վիրքում էլի հայոց բանակ է: Հեյ, ո՞ւր ես, Ձորք գավառ, - շարունակեց շրթեշուրթ անցնող վիպասքի ոճով – գալիս եմ … Գնամ, հասնեմ Վարաժ իշխանին, քանի նա իմ առջև չի փակել դուռ ու լուսամուտ»:

Ձին հեծավ, սուրաց: Նժույգի սմբակները պայտ մաշեցին ժայռ ու քարի վրա, ժայռ ու քար թռցրին, կայծ հանեցին, բոց ու փոշի բռնեց սարուձոր: Եվ Վարաժ իշխանը, վախեցած, որ ամբողջ գավառը հրո ճարակ կդառնա, կպատվի փոշու անթափանց ամպով, դուրս եկավ Ջուրջին ընդառաջ:

- Իմ Ջուրջն է, - ասաց բարձրաձայն, - թե չէ օձն իր պորտով, հավքն իր թևով սիրտ չի անի երկիրս մտնել:

- Հայը, ճիշտ է, սիրտ չի անի, յոթ պատնեշ ես քաշել նրա առաջ, իսկ թուրք-սելջուկն անարգել գնում-գալիս է, - ասաց Ջուրջն ինքնիրեն, ապա շարունակեց բարձրաձայն. – Զինվորի ետևից եմ եկել, իշխան:

- Իմ զորքը երեկ գիշեր Երնջակ մեկնեց զինավարժանքի, - ասաց Վարաժը:

- Հըմ …, - ծոր տվեց Ջուրջը, - ճանս ալչու կանգնեց, շտապենք, տեր իշխան, Երնջակ գավառը:

Նա չտեսնելու տվեց Վարաժի խորամանկ ժպիտը, ինչ լինելու է, թող լինի, մտածեց, սա ինձ թակարդ է առաջնորդում: Աստծո որդին գիտեր, որ զինակիցներն իրեն մատնելու են, բայց սիրտ արավ, գնաց ճակատագրին ընդառաջ: Ես, կարծես, կրկնում եմ նույնը:

Դեռ Երնջակ ոտք չդրած, սահմանի վրա նրանց դիմավորեց Վանանդ իշխանը: «Նախազգուշացված է … Զաքեն կամ Վարաժը առաջ ընկան ինձանից: Հիմա սա կբացի շողոքորթության լպրծուն տոպրակը»:

Նյութը` Ք. Ա. –ի