Արշիլ Գորկի. նկարիչ, ում հարգում է աշխարհը, ում չի ընդունում Թուրքիան

Չնայած աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի ուղղության ամենահայտնի անուններից և աշխարհի հայտնի նկարիչներից մեկը լինելուն` Թուրքիայում ժխտվող ցեղասպանության խավարում մնացած ծնունդով վանեցի Արշիլ Գորկու կենսագրությունն այս ամիս «Արաս» հրատարակչությունը թարգմանեց թուրքերեն և լույս ընծայեց:

Նուրիցա Մաթոսյանը «Արշիլ Գորկի. սև հրեշտակ» գրքի նախաբանում Գորկու մասին ասում է. «Անկասկած ժամանակակից թուրքերը, ովքեր հանդիսանում են այն երկրի ժառանգորդները, որտեղ ծնվել և մինչև 13 տարեկանը ապրել է Արշիլ Գորկին, նրանից ամբողջությամբ անտեղյակ են»: Սա չափազանցեցված սահմանում չէ: Իրականում, ի համեմատություն նրա պես արվեստի պատմության մեջ շատ կարևոր տեղ զբաղեցնող նկարիչների և աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի ուղղության հայտնի ժամանակակիցների, Գորկու կյանքի և արվեստի վերաբերյալ թուրքերեն շատ աղբյուրներ չկան: Արվեստի պատմության վերաբերյալ աշխատություններում Գորկին հիշատակվում է որպես «Թուրքիայից ԱՄՆ գաղթած նկարիչ»: Այս տեղեկությունը ոչ թե թերի է, այլև ամբողջությամբ սխալ է, որովհետև «գաղթ» բառի մեջ հասկացվում է «կամավորություն», որը նույնիսկ հատուկ թաքցնում է ցեղասպանության իրականությունը: Եթե Արշիլ Գորկու մասին հետաքրքվելով' փնտրեք թուրքերեն բովանդակությամբ գուգլի տիրույթում, կգտնեք «տխուր մի պատմություն»: Այս «պատմություններում» 1915 թ. ցեղասպանությունն առնվազն հիշատակվում է որպես «մեծ աղետ»: Այստեղ ոչ թե սխալ, այլ թերություն կա: Անհրաժեշտ է Գորկու «աչքաթող լինելու» պատճառը փնտրել հենց այստեղ' այս թերի մնացած տեղեկության մեջ: Մաթոսյանն ասում է, թե այս «աչքաթող լինելու» պատճառն այն է, որ թուրքերը 20-րդ դարի սկզբին տեղի ունեցած իրենց պատմության ամենամութ շրջանի վերաբերյալ «ոչինչ չգիտեն», սակայն սա միայն «չիմանալու» հարց չէ, ընդհակառակը` իմանալով ժխտելու արդյունք է:

Այս ամիս «Արաս» հրատարակչության լույս ընծայած` Նուիրցա Մաթոսյանի «Արշիլ Գորկի. սև հրաեշտակ» գիրքը կարևոր հնարավորություն է ճանաչելու նկարչին, ում Թուրքիայում չեն ընդունում: Գիրքը լոկ նվիրված չէ Արշիլ Գորկու արվեստին, այն միևնույն ժամանակ պատմության գիրք է: Մաթոսյանն իր աշխատությունը սկսում է Վանից, որտեղ 1900-ական թթ. սկզբին լույս աշխարհ է եկել Արշիլ Գորկին, այնուհետև անդրադառնում է 1915 թ. ցեղասպանությանը, Վանի ինքնապաշտպանությանը, 1918 թ. Հայաստանի Հանրապետության հիմնադրմանը, մեծ ճգնաժամին, 1920 թ. սկզբին ԱՄՆ փախած հայերի կյանքին, ինչպես նաև նոր արվեստին, որը ձևավորվել է մեծ ճգնաժամի և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելու տարիներին ցեղասպանությունից մազապուրծ փախած և ԱՄՆ-ում ապաստանած արվեստագետների կողմից:

Հայրը, մայրն ու Վանը

Արշիլ Գորկին ծնվել է 1902 թ. (ըստ քրոջ` Վարդուշի` 1904 թ. ապրիլի 22) Վանա լճի ափին գտնվող Խորգոմ գյուղում: Մկտության անունը Մանուկ Ոստանիկ Ադոյան է: Մանուկը պապիկի անունն է, իսկ Ոստանիկը` մոր` Շուշանի գյուղի (ներկայիս Գևաշն է): 1921 թ., երբ ընդունվում է Բոսթոնի Գեղարվեստի և դիզայնի դպրոց, 19 տարեկան հասակում փոխում է Մանուկ Ոստանիկ Ադոյան անունը` դառնալով Արշիլ Գորկի: Մանուկը Գորկի ազգանունը վերցնում է ռուս գրող Մաքսիմ Գորկու ազգանունից, ում պաշտում էր, իսկ Արշիլ անունը ուղերձ էր իր հայկական ծագմանը, որը ստիպված էր թաքցնել. Արշիլ անունը Արշակ, Արծրուն, արծիվ անունների պես սկսում էր «ար» տառերով:

Ինչու՞ է մարդ փոխում իր անունը: Այս հարցին պատասխանելու համար անհրաժեշտ է իմանալ Արշիլ Գորկու պատմությունը, ավելի ճիշտ` նայել Թուրքիայի պատմության ամենամութ ժամանակաշրջանին: Մանուկը անունը կորցնելուց շատ առաջ կորցրել է հորը' Սեդրակին: Հողագործ հայրը` Սեդրակ Ադոյանը, 1908 թ., այդ ժամանակաշրջանում շատ հայ տղամարդկանց պես, օսմանցիների նշանակած չափազանց բարձր հարկերը վճարելու համար աշխատելու նպատակով գաղթել է ԱՄՆ և այլևս Վան չի երադարձել: Իսկ Մանուկի երկրորդ անունը` Ոստանիկը, մնաց 1915 թ. ցեղասպանության ժամանակ ավերված ու թալանված Վանի ավերակների տակ: Մանուկի մայրը` ոստանիկցի Շուշանը, հայկական տեղահանությունների և կոտորածների ժամանակ Վանի ինքնապաշտպանության շնորհիվ փրկվել է, սակայն երբ ռուսական բանակը Վանից դուրս է եկել, բոլոր հայերի նման նա էլ ստիպված էր երեխաների հետ միասին լքել Անատոլիան (Արևմտյան Հայաստանը-Ակունքի խմբ.): Շուշանը Վանից ներկայիս Հայաստանի կազմում գտնվող Էջմիածին ընկած 200 կմ ճանապարհն անցնելուց մի քանի տարի անց ռուս-թուրքական պատերազմի և Թուրքիայի սահմանը փակվելու պատճառով Հայաստանում ստեղծված մեծ սովից մահացած 200 հազար մարդկանցից մեկն էր, թաղվել է ընդհանուր գերեզմանոցում:

Գորկու նկարներում` հետին պլանում, դռան արանքում, նկարներից դուրս եկող, հեռացող հազիվ նշմարվող տղամարդու ուրվականի պատկերումը մեկնաբանվում է որպես հոր հանդեպ տածած զայրույթ (Գորկին կարծում էր, որ հայրն իրենց լքել է): Մոր հանդեպ կարոտը պատկերել է «Նկարիչը և իր մայրը» կտավում, որը սկսել է նկարել 1926 թ.: Գորկին կտավում, որտեղ պատկերել է ցեղասպանությունից առաջ ԱՄՆ հորն ուղարկելու համար մոր հետ նկարված լուսանկարը, չի նկարել մոր ձեռքերը: Արվեստի պատմության մասնագետները սա մեկնաբանում են տարբեր կերպ. Գորկին կամ չի կարողացել պատկերել մոր ձեռքերի ջերմությունն այնպես, ինչպես ցանկացել է, կամ էլ ձեռքերը չի նկարել, քանի որ նկարում չի կարողացել ապահովել ամբողջականությունը: Գորկու նկարներում պատկերված են այլևս չտեսած Վանի գույները, այգիները, Աղթամարի որմնանկարները («Նկարիչը և իր մայրը» կտավը նմանեցնում են եկեղեցու Աստվածամոր որմնանկարին), խաչքարերը:

Աղբյուրը`  Արեւմտահաստանի եւ Արեւմտահայութեան հարցերու ուսումնասիրութեան կենդրոն

Նյութը պատրաստեց`  Ք. Ա.-ն