Մեկը մյուսի ետևից բանտ էին նետվում բոլոր նրանք, ովքեր ափսոսում էին Աղասի Խանջյանին

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Վահրամ Ալազանի «Տառապանքի ուղիներով» հուշից («Գարուն», թիվ 1, 1989) մեկ փոքրիկ հատված:

1936 թվի մայիսի վերջին Աղասի Խանջյանը մեկնեց Մոսկվա՝ մասնակցելու կոմկուսի Կենտկոմի հունիսյան պլենումին։ Օգտվելով նրա բացակայությունից, Բերիայի գործակալներ Ամատունին, Ակոպովն ու Մուղդուսին ձերբակալեցին աչքի ընկնող մտավորականներ՝ Հայաստանի Լուսժողկոմ Ներսիկ Ստեփանյանին, Գուրգեն Բատիկյանին, Մնացական Խաչատրյանին, Կենսաբեր Բոխյանին, Գուրգեն Վանանդեցուն և Վահան Թոթովենցին։ Խաչիկ Մուղդուսին իր գործակիցների հետ միասին, ծեծելով Ներսիկ Ստեփանյանին նրանից ցուցմունքներ կորզելով այն մասին, որ իբր թե նա (Ն. Ստեփանյանը) ունեցել է հակահեղափոխական, տրոցկիստական, նացիոնալիստական խմբակ, որն իբր թե գլխավորել է Աղասի Խանջյանը։ Փաստաթուղթը Բերիայի գործակալները շտապ կարգով հասցրեցին Թիֆլիս՝ Բերիային, որի համար այդ փաստաթուղթը մեծ նշանակություն ուներ։
Հուլիսի սկզբներին Խանջյանը Մոսկվայից վերադարձավ Երևան։ Հուլիսի յոթին ես եղա նրա մոտ։ Երբ հարցրի հունիսյան պլենումի արդյունքների մասին, Խանջյանը տխուր ասաց.

«Էխ, Ալազան ջան, ես այդ պլենումից արյան հոտ առա… շատ վատ բաներ են սպասվում մեր երկրում»:

Երբ ես խոսեցի Ներսիկ Ստեփանյանի և նրա «խմբակի» անդամների մասին, Խանջյանն ասաց.

— Օգտվելով իմ բացակայությունից, իրենց սև գործը տեսել են, Ալազան ջան,– ապա տխուր տոնով ավելացրեց,— դեռ մինչև Մոսկվա գնալս այդ սրիկաները պնդում էին, որ ես համաձայնեմ բանտարկեն ոչ միայն Ներսիկին, այլև Չարենցին, Բակունցին և քեզ, բայց ես չթույլատրեցի։ Պատկերացնո՞ւմ ես, որ Չարենցի, Բակունցի և քո բանտարկությամբ մենք կխայտառակվեինք ոչ միայն մեր երկում, այլև` արտասահմանում:

(Իմ պայծառ բարեկամ, դու չէիր կարող իմանալ, որ քո դավադիր ողբերգական մահից հետո կբանտարկվեին քո պաշտպանած գրողները):

Մեր այս խոսակցությունից երկու օր հետո, հուլիսի իննին, Բերիան Խանջյանին հրավիրեց Թիֆլիս՝ Անդրերկրկոմի նախագահության նիստին։ Այդ նիստում Բերիան հրապարակում է Ներսիկ Ստեփանյանից կորզած ցուցմունքը և պահանջում է, որ Խանջյանը խոստովանի, որ ինքը նացիոնալիստ է և հովանավորել է Ն. Ստեփանյանի նացիոնալիստական խմբակը:

Այդ նիստից հետո Բերիան իր առանձնասենյակում սպանում է Աղասի Խանջյանին և պաշտոնապես հայտարարում, որ Խանջյանը դեմոնստրատիվ կերպով Թիֆլիսում ինքնասպանություն գործեց, որպեսզի դրանով հայ ժողովրդին վրաց ժողովրդի հետ գժտեցնի:

Բերիայի երևանյան գործակալները խիստ աշխուժացան և սկսեցին ամենաստոր ձևերով վարկաբեկել Աղասի Խանջյանին:

«Խորհրդային Հայաստան» թերթում լույս տեսավ փողոցային ոճով գրված հայհոյական մի խմբագրական ընդդեմ Խանջյանի, որի վերնագիրն էր «Անարգ քայլ»: Ինչպես այդ օրերին ես պարզեցի, այդ խմբագրականը գրել էր Բերիայի գործակալ Միշա Ենգիբարյանը:

Խանջյանի չարանենգ սպանությունից հետո Բերիայի կամքով Հայաստանի կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղար նշանակված Ամատունին իր մի ելույթում Խանջյանին անվանեց «վիժվածք»:

Բոլոր տեսակի ժողովներում և միտինգներում սկսեցին քաղաքականապես վարկաբեկել ժողովրդի կողմից անչափ սիրված Աղասի Խանջյանին:

Աղասի Խանջյանի մահվան լուրը կայծակնային արագաթյամբ տարածվեց ամբողջ Հայաստանում։ Ժողովուրդը սկսեց հասկանալ, որ Խանջյանը ոչ թե ինքնասպան է եղել, այլ նրան սպանել են (ես ևս այդ կարծիքին էի):

Ներքին գործոց ժողկոմ Խաչիկ Մուղդուսու դժոխային մեքենան գործի անցավ՝ մեկը մյուսի ետևից բանտ էին նետվում բոլոր նրանք, ովքեր ափսոսում էին Խանջյանին:

Հուլիսի վերջերին Մաղդուսին Կենտկոմի նախագահության նիստին հպարտությամբ զեկուցեց, որ Խանջյանին ափսոսելու համար Հայաստանում բանտ Է նետվել մոտ յոթ-ութ հարյուր մարդ:

 Նյութը` Ք. Ա.-ի