Րաֆֆիենց տունը հյուրանոց էր ամեն օտարական հայի համար

Րաֆֆու և Ավագ Ավթանդիլյանի (1838-1917) ծանոթության վավերական թվականը հայտնի չէ: Ամենայն հավանականությամբ` նրանք միմյանց հանդիպել են 1858-59 թթ. Ընթացքում Սալմաստում: 1859-60 թթ. նրանց ծանոթությունը վեր է ածվում մտերմության ու շարունակվում է մինչև վիպասանի վախճանվելը: «Մեր երիտասարդության օրերից սկսյալ, - գրում է Ավթանդիլյանը իր հուշերում, - մինչև նրա մահը եղել ենք խիստ մտերիմ բարեկամներ»: Իսկ երբ նրանք գտնվել են տարբեր վայրերում, ապա նրանց բարեկամությունը շարունակվել է մտերմիկ նամակագրությամբ: Այդ մտերմության բարոյական կողմն էլ պարտավորեցնում է Ավթանդիլյանին ու շարժառիթ ծառայում սույն հիշողությունները հրապարակ հանելուն: «Եվ որպեսզի, - գրում է նա, - քանքարաթագույց չլինեմ, այսօր ես դրանք հավաքելով` հրապարակ եմ հանում»:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Րաֆֆին ժամանակակիցների հուշերում» (կարդացե՛ք նաև՝ «Րաֆֆու մանկությունը», «Արշավանք Րաֆֆիի դեմ», «Րաֆֆու դեմ արշավանքը մի անջնջելի արատ է հայ մամուլի պատմության մեջ», «Րաֆֆու անունը նրանց աչքում դարձել էր մի սոսկալի ուրվական») գրքում զետեղված Ավագ Ավթանդիլյանի «Պատառիկներ Րաֆֆիի կյանքից» հուշից մեկ փոքրիկ հատված:

Րաֆֆի – Հակոբ Մելիք-Հակոբյանը ծնվել է 1885 թվականին Սալմաստի հայաբնակ Փայաջուկ գյուղում: Նրա հայրը` Մելիք Միրզա-բեկը, մի համեստ վաճառական էր իր ժամանակի առևտրական շրջանում, այնպես որ նա մի լավ հռչակ էր ստացել Սալմաստում, Խոյում, Ուրմիում, Թավրիզում և Թիֆլիսում: Նա Փայաջուկ գյուղի ժառանգական մելիքն էր, ինքը և իր եղբայրը Մելիք-Սարգիսը հերթով վարում էին այդ պաշտոնը:

Սալմաստի հայ ծերունիների պատմելով` այդ ընտանիքը շատ վաղուց բնակված է Փայաջուկում, ունենալով մելիքության իրավունք նույն գյուղի վրա: Մինչև օրս էլ այդ արտոնությունը պատկանում է նույն ընտանիքից սերած շառավիներին: Մելիք Միրզա-բեկի ընտանիքը կազմում էին` նրա պատկառելի կինը, ինը աղջիկներ և չորս որդիներ, որոնցից մեծը Րաֆֆի-Հակոբն էր, որին այնպիսի տաղանդ էր տված, որ մի օր նա իր գրվածքներով մի մեծ հեղափոխություն պիտի ձգեր հայ գրական աշխարհում:

Ծերունի Մելիք-Միրզան, որին ես անձամբ տեսել եմ խոսակից եմ եղել, մի խիստ համակրելի, նահապետական մարդ էր, բնությունից օժտված գեղեցիկ հատկություններով: Նա թեև կրթված չէր, բայց կրթությունն էլ ատողներից չէր: Մելիք-Միրզան Թիֆլիս գնալով` ծանոթացել էր ակնտեղի հայ ու ռուս դպրոցների հետ, որոնք լավ տպավորություն էին թողել նրա վրա. դառնալով Սալմաստ` միշտ խոսում և աշխատում էր հայ գյուղերում դպրոցներ բանալու համար: Նրա համեստ և սիրալիր հյուրասիրությանը սահման չկար: Նրա տունը համարյա թե գյուղական հյուրանոց էր այն ամեն օտարական հայի համար, որ մուտք գործեր Սալմաստ: Ատրպատականի թեմակալներից շատերը ամիսներով հյուրասիրվել են նրա տան մեջ: Նույնիսկ Խրիմյան Հայրիկը (այժմյան Վեհափառ կաթողիկոսը) 1861 թվականին Ատերպետական գալով` երբ Սալմաստ ժամանեց, նրա տան մեջ հյուրասիրվեց: Մի խոսքով, նրա սեղանը միշտ բաց էր աստծո հյուրի առաջ: Մելիք-Միրզան իր գյուղական տունը և ընտանիքը կառավարելու համար պահում էր բազմաթիվ կաթնատու և մշակության օգտակար անասուններ և ձիեր: Նա մշակում էր իր արտերը, պարտեզները և խնամք էր տանում իր ջրաղացների վրա: Նրա տան մի կողմը հայ գյուղացիական էր, իսկ մյուս կողմը արիստոկրատիական ընդունարան` լավ կահավորված, որպես քաղաքի ճաշակավոր տուն: Նա թե հայ գյուղացի էր` արորն ու մաճը ձեռքին, թե վաճառական էր` առևտրական գործերով զբաղված: Պետք է ավելացնեմ, որ նրա տունը միևնույն ժամանակ գյուղական հաշտարար դատարան էր` գյուղացիների վեճերը լուծելու համար:

Թե՛ Մելիք-Միրզայի և թե՛ սալմաստեցի բաղմաթիվ հայ վաճառականների առևտրական գլխավոր պարապմունքն էր շիլա պատրաստել իրանց գյուղերում: Դա մի տեսակ բամբակե հաստ կտավ էր, որ հետո իրանց սեփական հողերում մշակած տորոնի կարմիր գույնով ներկել տալով, ահագին քանակությամբ արտահանում էին Թիֆլիս և վաճառում, որի մեջ ժամանակին մեծամեծ գումարներ շահեցին:

Րաֆֆիի մայրը, որ մինչև օրս էլ կենդանի է, մի խիստ քաղաքավարի և բարեպաշտ կին է: Նրա խնամքով էր կառավարվում Րաֆֆիի հայրենի օջախը, որ ծխում էր գյուղական լիառատ բարիքների մեջ: Եթե Մելիք-Միրզան տան արտաքին գործերն էր կարգադրում որպես այր մարդ, տան ներքին գործերն էլ նրա տնարար կինն էր կարգի բերում: օր չէր անցնի, որ նրանց տանը մի քանի հյուրեր չլինեին: Օր չէր լինի, որ մի քանի չքավորներ և թշվառներ չկերակրվեին նրանց տան թոնրից դուրս եկած թաժա հացից, կաթն ու թանապուրից, կամ, ինչպես իրենք էին ասում, աստծու տվածից: Ահա մի այդպիսի շեն տնից էր Րաֆֆին:

Այժմ դառնում եմ դեպի Րաֆֆիի մանկությունը:

(շարունակելի)

Նյութը`  Ք. Ա –ի