Ջրի դիցուհու` Աստղիկի առասպելը. Կարեն Մուսայելյան

Կարեն Մուսայելյանի «12 ճանապարհորդություն դարերի խորքը» գիրքը պատկերում է հայ ժողովրդի վաղ անցյալը: «Ճանապարհորդություների» համար հիմք են ծառայել Մովսես Խորենացու հաղորդած տեղեկությունները: Գործողություններն ընթանում են Հին Ալևելքի պատմության համապատկերի վրա և ընթերցողին հնարավորություն են տալիս պատկերացում կազմելու Հայոց աշխարհի հնադարյան պատմության մասին:

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում  «12 ճանապարհորդություն դարերի խորքը» գրքից մեկ փոքրիկ հատված:

Սկիզբ առնելով Հայկական լեռնաշխարհից, Եփրատը հոսում է դեպի հարթավայր և Պարսից ծոց չհասած` միավորվում է Տիգրիսի հետ: Այդ երկու գետերի արանքում Միջագետքն է` բերրի հողերով, հինավուրց հուշարձաններով:

Որքան խաղաղ ու հանդարտ է Եփրատը հարավային դաշտավայրում, այնքան անհանգիստ է Հայկական լեռնաշխարհում: Մանավանդ նրա հիմնական վտակ Արածանի գետը, որը սովորաբար կոչվում է Եփրատ: Արածանի-Եփրատը Ծաղկանց լեռներից բխելով` մտնում է Մշո դաշտ, որտեղ այն սեղմվում է Կնճան սարերի արանքում և գո՜ւռ-գո՜ւռ, ձայն է արձակում: Այդ տեղանքը հին հայերը կոչել են Գուռգուռա: Հինավուրց մի ավանդություն կա: Ասում են, թե հայոց դիցուհի Աստղիկը շատ է սիրել լողանալ Եփրատի ջրերում: Եվ նա իր համար լոգարան է ընտրել հենց այդ տեղանքը: Երկար ճանապարհներ կտրելով, նա գիշերները հասնում էր Գուռգուռա վայրը և ժամերով մնում ջրերի մեջ:

Հովիվ կտրիճները իմացել էին, որ դա Աստղկան լոգարանն է, և մոտակա Դողոնաց սարի վրա խարույկ վառելով` կրակի լույսի տակ դիտում էին դիցուհու չքնաղ մարմինը: Այդ նկատելով Աստղիկը գործի է դնում իր դիցական զորությունը` դաշտը պատում մշուշով: Դրանից հետո էլ ամեն գիշեր հովիվ կտրիճները կրակ էին վառում, սակայն հենց որ երևում էին կրակի ցոլքերը, դիցուհին անմիջապես մշուշապատում էր տեղանքը` աննկատելի մնալով կտրիճներից: Մուշ անվան բացատրությունը հնում ժողովուրդը կապել էր այդ երևույթի հետ` թանձր մշուշի պատճառով այդ դաշտը կոչելով Մուշ: Այս ավանդությունից մնացել է չափածո մի պատառիկ, որը մինչև հիմա էլ չի իջնում հին մշեցիների շուրթերից.

Մշո սարեր մշուշ է,

Իր հողն ու ջուրը անուշ է …

Հին հայերն իրենց դիցուհուն պատկերացրել են ջրի հետ կապված, մերկ, Արածանի ջրերի մեջ լոգանք ընդունելիս:

Հնության ինչպիսի՜ բույր ունի այս ավանդությունը, որի ակունքներն այնքան հին են, որքան ջրի պաշտամունքը: Աստղիկ դիցուհին ևս, ինչպես մեր էպոսի հերոսները, ծագումով և հզորությամբ կապված էր ջրի հետ:

Հայաստանում ջրերը սկիզբ են առնում բարձրավանդակներից, և լեռնային աղբյուրներից, անձրևներից ու ձնհալից առատացած` իջնում հարթավայրերը, խառնվելով մեծ գետերին, դուրս գալիս Հայաստանի սահմաններից: Հայկական լեռնային կղզին շրջակա հարթավայրերի ջրամատակարարն է: Ոչ մի գետ չի մտնում Հայկական լեռնաշխարհ, բոլորն այնտեղից են դուրս գալիս: Երևի մեզանում ջրի պաշտամունքի առաջացման պատճառներից մեկն էլ հենց սակավաջրությունն է եղել:

Ջրի ամենասուղ ժամանակ և երաշտ տարիներին մեր նախնիները լեռնային շրջաններում, ուր վերջանում էին մարդկանց բնակության սահմանները, քարակոթողներ էին կանգնեցնում` ի պատիվ ջրի դիցուհու` Աստղիկի:

Այս քարակոթողները, որ հաճախակի են հանդիպում Հայաստանի լեռներում, ունեն ձկան կերպարանք: Եթե դուք տեսնեք ձկնակերպ այդ կոթողներից որևէ մեկը և ուշադիր զննեք հազարամյակներով հողմահարված այդ քարերը, կնկատեք դրանց վրա զոհաբերված եզան գլխի պատկերներ, ալիքավոր գծագրություններ, որոնք խորհրդանշում են անձրևի գաղափարը: Ձկնակերպ այս կոթողները տեսնելու համար հարկ չկա բարձրանալու լեռների կատարները: Ձեզնից շատերն են շրջել Երևանի կենտրոներում և անտարբերությունամբ անցել Նաիրի կինոթատրոնին հարող լճակի մոտով: փորձեք նայել ձեր շուրջը և կտեսնեք լճակի ափին դրված ձկնակոթողը, որը լեռներից է բերված այստեղ:

Ձկնակերպ այդ կոթողները, որ ժողովրդի կողմից հորջորջվել են վիշապ անվամբ, ակադեմիկոս Մանուկ Աբեղյանի կարծիքով, ոչ մի կապ չեն ունեցել օձերի կամ վիշապների հետ: Հայ մատենագրության տեղեկություններով վիշապ բառը հին հայերենում ունեցել է նաև հսկա իմաստը, ուստի ժողովուրդը այդ քարակոթողների հսկայական ծավալը նկատի ունենալով` դրանց վիշապ անունն է տվել:

Հետագայում Աստղիկ դիցուհու պատվին քանդակված ձկնակոթողների փոխարեն արտերի, վանքերի, գյուղերի մոտ կանգնեցնում էին ցասման խաչեր` աստծու ցասումը կանխելու և երաշտը դադարեցնելու նպատակով: Աստվածներին արձաններ կանգնեցնելու հնադարյան հեթանոսական այդ սովորույթը քրիստոնեական ժամանակաշրջանում փոխարինվեց խաչքարերով:

Լուսանկարում` Արածանի գետը

Նյութը պատրաստեց`  Ք. Ա.-ն