Զինվորները քայլում են մեռած նախնիների ոսկորների վրայով. Արմեն Մարտիրոսյան

Ստորև ձեր ուշադրությանն ենք ներկայացնում Արմեն Մարտիրոսյանի «Մազե կամուրջ» (սկիզբը` «Այս հողում ամեն բան աճում է առատորեն` և՛ զորավար, և՛ զինվոր, և՛ դավաճան... Արմեն Մարտիրոսյան», «Ցերեկները քրիստոնյա, գիշերները` արևապաշտ… Արմեն Մարտիրոսյան», «Ստիպելով, վախեցնելով` կենդանի մեռյալների ձևական զորք կապահովեմ. Արմեն Մարտիրոսյան», «Ուրիշի արյունը բերող քար է ինձ հարկավոր, ամեն ինչ ճզմող, աղացող ջաղացքար. Արմեն Մարտիրոսյան») եռահատոր վիպերգությունից մի փոքրիկ հատված:

Եվ ծալքավոր լեռների ժայռ ու խոռոչները բացվեցին, և մարդկանց ոտքերի տակ նոր արահետներ թխվեցին, և իջնել-բարձրանալիս մարդիկ ակամա շարք կանգնեցին, և վարժվեցին շարքով տեղաշարժվելուն, և շարասյան միջից նետ արձակելուն, որովհետև բացված ժայռ ու խոռոչից վայրի գազաններ փախան սարսափահար, մարդկանց առջև կենդանի ու շարժուն թիրախ էին, և որսորդություն էր համատարած ու լանջասփյուռ: Եվ հողը ճռճռում էր անցուդարձողների ոտքերի տակ. փխրուն ու փափուկ կնձիկներ չէին, ոչ էլ քար ու խիճ էր: Ճրթճրթացողը ոսկոր էր ոտնատակ:

- Ի՞նչ է, - զարմացած հարցրեց ջուրջը` ունկնդիր հողի ճռճռոցին:

- Մեռած նախնիների ոսկորներն են, - ասացին լեռները, - քո զինվորները քայլում են նախնիների ոսկորների վրայով:

- Ահա թե ինչն էր` ինձ սնեց, զորացրեց Խոր Վիրապում, - ասաց Ջուրչջը, - ահա թե որտե՞ղ էր Սյունյաց տասներեքերորդ գավառը. դա գտնելու համար արժեր Խոր Վիրապ հաղթահարել:

Ջուրջն իր հոգում շարունակվող մակընթացության նման երկար կօրորի զինակիցների ձեռքերով վիրապ ընկնելու, հողում թաղված ոսկորների ճրթճրթալու պատմությունը, տարիներ անցնեն, գլուխ չի հանի, առասպել է, թե իրականություն: Գլուխ չի հանի: Էհ, միևնույն է, այդպես եղել է, կա ու կլինի, կասի:

Այդ օրն էր, լանջն ի վեր բարձրացնելիս` նժույգի ոտքը քարի առավ, կրակ դուրս թռավ քարից, և նա մտածեց քարե զորագնդի մասին: Վերադարձին զինվորներին հրաման կտա դեսուդեն սփռված քարաբեկորները հավաքել, կուտակել, պատնեշել բարձրադիր լանջը` ձորամիջի միակ արահետով երկիր ներխուժող թշնամու վրա մահաբեր կարկուտ տեղալու: Նետ ու սրից կփրկվեն, քարե կարկուտից հազիվ թե … քարե կարկուտից պրծում չկա:

Դիմացը, Շաղատ գյուղի ծայրին, տներից ու այգիներից հեռու, մենավոր ապարանք է` երկրաշարժից արևելյան պատը ճաք է տվել, յուրաքանչյուր վայրկյան պատրաստ է փլվելու: Նախկին ամրոց է: Օր է բոլորում օրվա վրա, ամիս` ամսի, ամրոցը միշտ փակ, ներսուդուրս անող չունի: Օձն էլ չի բնակվում, վախենում է փլվածքի տակ մնալուց: Սիսական տոհմի ժառանգական սեփականությունն է: Դարեր առաջ տոհմը բազմանդամ ու ճյուղատարած` տարածվեց Սյունիքում, մի ճյուղը Շաղատի ամրոցը կառուցեց, բնակվեց, ծաղկեց սերնդեսերունդ: Եվ տոհմածառը ծաղկում էր, և ամրոցը կից շինություններով ծավալվում- մեծանում էր: Եղավ` պարիսպ քաշեցին, երկաթյա դռներ դրեցին, յոթ փականքներով առանձնացրին: Սեփական արյան ծերությո՞ւնն էր, թե՞ չար աչք էր դիպել, հանկարծ ամլության, վաղաժամ մահվան, թշնամուց գերեվարվելու ու սպանվելու ցեցով պատսպարվեցին արքայական տոհմածառի դալար ու բարակ շիվերը, և պատահեց, որ սրանք չծաղկեցին, կային` չորացան, պոկվեցին, ջնջվեցին երկրի երեսից: Ջուրջ սպարապետի Համտուն պապի օրերին վիթխարի ծառից հատուկենտ ճյուղեր էին մնացել Բաղաբերդում, Շաղատում, Նորավանքում, շատերն սպանվեցին, մեռան, գերեվարվեցին, և ամրոցն ամայացավ: Տոհմածառը երբեմն, յոթ-տասը տարին մեկ պատահաբար ծաղկում էր, յոթ-տասը տարի շարունակ, մինչև նոր ծնունդը, մոմ ու խունկ էին վառում նորածնի շուրջը, որն արդեն նորածին չէր, այլ տասը տարեկան հասուն երեխա էր, նրան զարդարում էին աղոթքի կանաչ տերևներով, թե տեսեք, ահա, մենք էլ զավակ ունենք, մեր օջախը ևս շարունակվում է` ընդդեմ չար աչքի ու թշնամու:

Նյութը`  Ք. Ա. –ի