Ամենամեծ վարձքը էն կլինի, որ ազատ ման կգաս քո պապերի հողի վրա

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Հ. Ինճիկյանի «Օսմանյան կայսրության անկումը» գրքից մի հատված:

Բայց քրդական ցեղերը մեծ մասամբ իրար մեջ բաժանել էին գյուղերը և «յուրաքանչյուրն իր գեղերեն տարեկան տուրք կերթա կառնու, նույնիսկ Ակնա վանքն, և բոլոր գյուղորայք Ակնա, Արաբկիրի Չմշկածագի և այլն»: Երբ Գ. Սրվանձտյանցը փորձել է բողոքել հարկահավաքների անսանձ գործողությունների դեմ, նրանցից մեկը, տվել է իրենց մտածելակերպին շատ բնորոշ պատասխան. «Մենք կը պաշտպանենք և զոհ կուտանք մեր անձը տուրք վճարողներուն, բայց չվճարողներին կողոպտելով, սպանելով աստծո կամքը կը կատարենք»:

Գյուղացիները, այդ «հովանավորության» փոխարեն, պարտավոր էին տուրքերն ու հարկերը մուծելուց բացի, մշակել քուրդ ավագանու հողերը, խնամել անասուններին, կատարել տան ծառայի պարտականություններ: Այդ ամենից զատ, նրան հարկադրվում էին սննդամթերքներ, վառելիք և այլ անհրաժեշտ նյութեր հանձնելու պարտավորություններով: Տիպիկ օրինակ կարող են ծառայել երկու հայ գյուղերի փոխհարաբերությունները երկու քուրդ աշիրեթների հետ: Վանի վիլայեթի Կյավաշ գավառակի Խորթենց գյուղը ուներ 25 ծուխ և «իր» աշիրեթին տալիս էր տարեկան «50 ոչխար, 625 փութ թխված հաց, 5 փութ յուղ, 120 զույգ բրդյա գուլպա»: Հարևան Մչկանց գյուղի 13 ծխերը տալիս էին մյուս աշիրեթին` «26 ոչխար, 126 փութ հաց, 3 փութ յուղ և 80 զույգ գուլպա: Իսկ երկու տնտեսություններ, ամառվա ամիսներին, պարտավոր էին հավ և ձու մատակարարել գլխավոր աշիրեթապետին»: Տարիներով հաստատված վերոհիշյալ փոխհարաբերությունները համարվում էին արդեն բնականոր և ստեղծել էին համապատասխան հոգեբանություն թե՛ քրդերի և թե հայերի մոտ:

Խ. Դաշտենցը «Խոդեդան» վեպում գունեղ ու ճշմարտացի ներկայացնում է նման մի պատկեր: Քրիստոնյա բնակչության բարեկամ քրդական շեկո ցեղի մեծավոր Ավեսի հաջին Խոդեդանին հովիվ ընդունելիս նրան ասում է. «- Բայց պայման եմ կապում, դու պետք է ընտանիք կազմես: Քո կինը և երեխաները շաբաթական երկու օր պարտավոր են աշխատել իմ արտերում: Կինդ պետք է գարնանը և ամռանը քաղհանի իմ արտերը, անծեղներից ու ճնճղուկներից պաշտպանի իմ ցանքը: Աշնանը նա պետք է գազպա քաշի ինձ համար, դդում շերտի, շաղգամ հորի, ձմռանը բուրդ գզի ու թել մանի:

- Համաձայն եմ, աղա:

- Դու կլինես իմ հովիվը, բայց, երբ կարիք զգացվի, պարտավոր ես սարերից իջնել գյուղ իմ արտերը ջրելու և իմ հունձը արջերից պաշտպանելու համար: Իսկ ձմռանը դու պետք է իմ տանիքների ձյունը թափես, իմ թավը (տերևը) սարից բերես տուն: Այդ բոլորի դիմաց ես պարտավոր եմ քո կյանքը պաշտպանել վտանգներից:

- Իսկ վա՞րձը:

- Վարձք էլ կստանաս: Բայց ամենամեծ վարձքը էն կլինի, որ ազատ ման կգաս քո պապերի հողի վրա»:

Եվ հաջին իրավունք է տալիս Խոդեդանին հավաքելու հինգ ընկուզենու ծառերի բերքը ու անտառի բարիքները: Ահա այսպիսին էին ձիավորի ու ձիու միասնության պայմանները: Հային կամ քրիստոնյային մահմեդական մեծամեծները պետք է թույլ տային ապրելու իր հայրենիքում:

Նյութը պատրաստեց` Ք. Ա.-ն