Այսօր Սիրանույշի` Համլետի դերը կատարող առաջին հայ դերասանուհու ծննդյան օրն է

Հայ բեմի տաղանդավոր դերասանուհի Սիրանույշը (իսկական անուն-ազգանունը՝ Մերոպե Գանթարճյան) ծնվել է 1857թ. մայիսի 25 –ին, Պոլսում, վանեցի գաղթականի ընտանիքում:

Սկզբնական կրթությունն ստացել է Կոստանդնուպոլսում: 1873 թ-ից խաղացել է Պետրոս Մաղաքյանի «Արևելյան թատրոնում» (Կեկել՝ Սունդուկյանի «Պեպո», Ամալյա՝ Ֆրիդրիխ Շիլլերի «Ավազակներ», և այլն), 1874 թ-ից՝ Թովմաս Ֆասուլաճյանի խմբում, ապա՝ Հակոբ Վարդովյանի «Օսմանյան թատրոնում». հիմնականում հանդես է եկել որպես օպերետային երգչուհի՝ հայկական և թուրքական ներկայացումներում: 1878 թ-ին Սերովբե Պենկլյանի օպերետային խմբի դերասանուհի էր:

1879–81 և 1891–92 թթ-ին Հայոց թատերական կոմիտեի հրավերով Սիրանույշը խաղացել է Թիֆլիսի հայկական մշտական թատերախմբում. ստեղծագործաբար կիրառելով հայ և ռուսական թատրոնների ռեալիստական ավանդույթները՝ անձնավորել է դրամատիկական կերպարներ՝ Կատարինա (Վիկտոր Հյուգոյի «Անջելո»), Օֆելյա (Վիլյամ Շեքսպիրի «Համլետ»), Յուլինկա (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն»), Անանի (Գաբրիել Սունդուկյանի «Էլի մեկ զոհ») և այլն: 1881 թ-ին մասնակցել է Կոստանդնուպոլսի թատերական ընկերության ներկայացումներին, 1882 թ-ին կրկին հրավիրվել է Ս. Պենկլյանի օպերետային խումբ, որի հետ հյուրախաղերի է մեկնել Հունաստան և Եգիպտոս. հռչակվել է Ֆաթիմեի (Տիգրան Չուխաճյանի «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա») դերակատարմամբ:

1895 թ-ից հանդես է եկել տարբեր թատերախմբերում, ստեղծել է սեփական խումբը, շրջագայել Բուլղարիայում, Ռումինիայում և Եգիպտոսում: 1897 թ-ին նրան հրավիրել են Բաքվի դերասանական ընկերության խումբը, որտեղ հանդես է եկել դրամատիկական, հիմնականում' ողբերգական դերերով: Հայ իրականության մեջ առաջին դերասանուհին է, որ խաղացել է Համլետի (Շեքսպիրի «Համլետ») դերը (1901 թ., Թիֆլիս, այդ դերում նրան նախորդել էին ֆրանսիացի դերասանուհի Սառա Բեռնարը և ուրիշներ):

Սիրանույշն անձնավորել է շուրջ 300 դեր՝ Մարգարիտ Գոթիե (Ալեքսանդր Դյումա-որդու «Կամելիազարդ տիկինը»), Թերեզա (Լուիջի Կամոլետտիի «Քույր Թերեզա»), Ռուզան (Մուրացանի «Ռուզան»), Հովհաննա, Մարի Ստյուարտ (Ֆրիդրիխ Շիլլերի «Օռլեանի կույսը»), Մեդեա (Ալեքսեյ Սուվորինի և Վիկտոր Բուրենինի «Մեդեա»), Կրուչինինա (Ալեքսանդր Օստրովսկու «Անմեղ մեղավորներ»), Իզեիլ (Արման Սիլվեստրի և Էռնեստ Մորանի «Իզեիլ»), Զեյնաբ (Ալեքսանդր Յուժին-Սումբատովի «Դավաճանություն»), Պորցիա (Վիլյամ Շեքսպիրի «Վենետիկի վաճառականը»), Իշխանուհի (Լևոն Շանթի «Հին աստվածներ»), Մարգարիտ (Գաբրիել Սունդուկյանի «Ամուսիններ») և այլն: Սիրանույշի դերերից շատերը (Օֆելյա, Մարգարիտ Գոթիե, Մեդեա, Իզեիլ և այլն) հայ դերասանական արվեստի գլուխգործոցներից են: Նա հյուրախաղերով հանդես է եկել Նոր Նախիջևանում, Երևանում, Ալեքսանդրապոլում, Կարսում, Շուշիում, Հյուսիսային Կովկասի և Միջին Ասիայի, 1907–08 թթ-ին՝ Բուլղարիայի, Եգիպտոսի քաղաքներում, 1910 թ-ին՝ Կոստանդնուպոլսում:

1912 թ-ին Թիֆլիսի հայ թատրոնի լավագույն դերասանները, Հովհաննես Աբելյանի և Սիրանույշի գլխավորությամբ, ելույթներ են ունեցել Մոսկվայում և Սանկտ Պետերբուրգում, որտեղ Սիրանույշին համեմատել են իտալացի նշանավոր դերասանուհի Էլեոնորա Դուզեի հետ:

1918–21 թթ-ին շրջագայել է Պարսկաստանում, 1922 թ-ին հրաժեշտի ներկայացումներով հանդես եկել Թիֆլիսում:

Վերջին անգամ բեմ է բարձրացել 1932 թ-ին, Ալեքսանդրիայում՝ Մարգարիտ Գոթիեի դերով:

Մահացել է տունդարձի ճանապարհին (Կահիրե), 1932թ. հունիսի 10-ին:

Սիրանույշի արվեստն ըմբոստության և անհաշտության կոչ էր: Ունենալով սուր միտք և հզոր ներուժ՝ բեմում հասել է ցնցող ազդեցության: Սիրանույշն իր ստեղծագործությամբ մեծ ներդրում է ունեցել XX դարի առաջին 2 տասնամյակների հայ դերասանական արվեստում:

Հայոց լեզվի ուսուցման ու մայրենիի պահպանման հարցերի շուրջ հանդես է եկել մամուլում. նրա կարծիքով՝ մայրենի լեզվի պահպանման հարցը պետք է ստանձնի նաև թատրոնը:

Սիրանույշը հայ թատրոնի ամենախոշոր դեմքերից է. հզոր խառնվածքը, անմիջականությունն ու անկեղծությունը վարպետորեն զուգակցել է դերասանական բարձր տեխնիկային: Նրա անվան հետ է կապված հայ թատրոնի պատմության մի ողջ շրջան:

ՍԻՐԱՆՈՒՅՇԻ ԱՆՎԱՆ ԾԱԳՈՒՄՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

Գրականության մեջ Սիրանույշի իսկական անվան տարբեր գործածության ենք հանդիպում - և´ Մերոպե (երբեմն էլ Մերովբե կամ` Մերհոպե), և Մեհրյուբե (երբեմն էլ Մեոհրյուպե): Երկու այս անուններն էլ իրենց հավանականությունն ունեն: Մերոպեն հունական անուն է և խիստ տարածված առանձնապես զմյուռնահայության մեջ, սակայն անհավանական չէ, որ պոլսահայերը ևս այդ անունն ընդունած լինեն, բայց գրականության միջոցով: Ըստ հունական դիցաբանության` Մերոպեն Մեսինայի արքա Կրեսֆոնտեսի կինն է: Ինչպես հայտնի է, Վոլտերը, հիմնվելով վերոհիշյալի վրա, «Մերոպե» ողբերգությունն է գրել, որի սյուժեն մայրական սերն է: Վոլտերից առաջ, նույն վերնագրով, պիես է գրել իտալացի դրամատուրգ Մաֆֆեին (1675-1755), որը, ինչպես գրականության մեջ, սովորաբար, ասվում է, ֆրանսիական հռչակավոր գրողը «անհարմար չնկատեց ընդօրինակել»: «Մերոպե» ողբերգություն է գրել նաև իտալացի գրողներից Վիտտորիո Ալֆերին (1749-1803): Վերջին գործը մի խումբ հայ դերասաններ 1872-ին բեմադրել են Պոլսում: Անհավանական չէ, որ այս երկերին պոլսահայությունը ծանոթ է եղել դեռևս 50-ական թվականներին: Հավանականը պետք է համարել Մերոպեն, մանավանդ, որ դերասանուհու ինքնաձեռագիր կենսագրության հիման վրա գրված հոդվածում այդպես էլ գրված է: