1915 թ. հունիսի 15-ին կախաղան հանված Հնչակյան 20 նահատակների հիշատակին

XIX դարի երկրորդ կեսին երկարդարյա ընդարմացումից հետո սկսված հայոց վերազարթոնքը, որը Բեռլինի վեհաժողովում բանաձեւվեց որպես Հայկական հարց, վճռական փուլ թեւակոխեց այդ նույն Բեռլինից հիասթափված եւ «երկաթե շերեփի» եզրույթը որդեգրած ժողովրդի ճակատագրով հետաքրքրված բոլոր շերտերի ու խավերի շրջանում: Հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարն աստիճանաբար հանգեց կազմակերպական բարձրագույն ձեւինՙ կուսակցություններ ստեղծելու գաղափարին: 1885 թ. Վան-Վասպուրականում ծնվեց Արմենականը, որն առաջինին հատուկ թուլությունն ուներ, կազմված էր բացառապես տեղացիներից, հետեւաբարՙ խիստ զգուշավոր էր, ինչի արդյունքում էլ համազգային ընդգրկումներ չունեցավ:

1887 թ. քաղաքական ասպարեզ իջավ հայ իրականության մեջ առաջին համազգային մասշտաբի եւ համամարդկային գաղափարախոսություններից տվյալ ժամանակում ամենաառաջադիմականի կրող ու քարոզիչ Հնչակյան կուսակցությունը: Մի ուժ, որն իր բերած գաղափարների թարմությամբ, կազմակերպական մակարդակով ու հախուռն, թափառատ, վճռական եւ հանդուգն գործելակերպով շատ արագ տարածվեց աշխարհի հայաշատ վայրերում, Օսմանյան կայսրությունում ու, իհարկե, նաեւ Արեւմտյան Հայաստանում:

Հնչակյան կուսակցության բազմադրվագ ամբողջական պատմության ներկայացումը մեր խնդիրը չէ այսօր: Ուղղակի նշենք, որ ինչպես մեր ավանդական մյուս բոլոր կուսակցությունների, այնպես էլ ՍԴ Հնչակյանի պատմությունը' հերոսական լինելով հանդերձ, բազմաշերտ է ու բազմաբովանդակ: Սակայն բոլոր դեպքերում եւ բոլոր ժամանակներում այն ունեցել է մեկ հիմնական բովանդակությունՙ հայ ժողովրդի ազատության ու մարդավայել ապրելու իրավունքի նվաճումը: Այս պատճառով էլ կուսակցության պատմության ցանկացած փուլ պիտի դիտարկել նախ եւ առաջ այս տեսանկյունից: Չմոռանալով երբեք, որ իր տարբեր գաղափարախոսական դրսեւորումներով հանդերձ, այդ պայքարը սերտորեն շաղկապված է Հայոց ցեղասպանությանը եւ, անկախ տարբեր անհիմն որակումներից, ՍԴՀԿ-ն էլ մյուս բոլորի նման, ինքն էլ դարձավ այդ մարդկային մեծագույն ոճիրի զոհը:

XIX դարի վերջերին եւ XX դարի սկզբներին կապիտալիստական հարաբերությունների բուռն զարգացման շրջապտույտում հայտնված գերհզոր տերություններն իրենց արբանյակներով տենդագին նախապատրաստվում էին աշխարհը վերաբաժանելու: Բոլորի համար հստակ էր, որ մեծ ու աննախադեպ, աշխարհակործան պատերազմ էր լինելու: Բոլորն էլ պատրաստվում էին այդ արհավիրքին ինչ-որ կերպ դիմակայելու, քչազոհ դրանից դուրս գալու համար: Անխուսափելի դարձած պատերազմն իր յուրակերպությամբ ընկալվում էր նաեւ հայոց մեջ:

Մանրամասները՝ «Ազգ»-ի այսօրվա համարում: