Այսօր Ավետ Տերտերյանի ծննդյան օրն է (տեսանյութեր)

Հայ երգահան Ատեվ Տերտերյանը ծնվել է 1929 թվականի հուլիսի 29-ին Բաքվում, Ընտանիքում այնքան հրապուրված էին երաժշտությամբ, որ զավակներին կոչել էին օպերային հերոսների անուններով. ավագի անունն էր Ալֆրեդ՝ ի պատիվ Վերդիի «Տրավիատայի» հերոսի, կրտսերին`Գերման` ի պատիվ Չայկովսկու «Պիկովայա դամայի» հերոսի (կարդացե՛ք նաև` «Կգրե՞ր արդյոք Ավետն իր վսեմ, վեհաշունչ սիմֆոնիաները, եթե Ալֆրեդ մնար», «Մթնոլորտի և հողի հնչեղության միջոցով էի ես թափանցում հայ ազգային մշակույթի ոգու մեջ. Ավետ Տերտերյան»)։

Իր առաջին երաժշտական դասերը ստացել է դեռևս վեց տարեկան հասակում: 1948-1951 թթ նա հաճախել է բաքվի երաժշտական ուսումնարանը, 1951-52 թթ Երևանի երաժշտական ուսումնարանը: 1952-1957 սովորել է Երևանի պետական կոնսերվատորիայում Երվանդ Միրզոյանի գլխավորությամբ, այնտեղ էլ նշանակվել է որպես երաժշտական տեսության ուսուցիչ 1957-ից 1959 թթ ընթացքում: 1963-ից 1967 թթ պաշտպանեց ասպիրանտուրան Միրզոյանի ղեկավարությամբ:

Տերտերյանի երաժշտությունը բազմազան չէ։ Նա առավելապես հայտնի է իր սիմֆոնիկ երաժշտությամբ։ Նրա սիմֆոնիաները իրենց նորարարական մեծ խիզախությամբ և հայկական հոգևոր երաժշտության մոնոդիաների ինքնատիպ կիրառմամբ նոր խոսք էին ոչ միայն հայկական կոմպոզիտորական արվեստում, այլև սովետական և համաշխարհային երաժշտության մեջ (որոշ սիմֆոնիաներում Տերտերյանը օգտագործել է դուդուկ, զուռնա, թառ ևն)։ Տերտերյանը հեղինակել է նաև երկու օպերա, բալետ, կամերային երաժշտություն (այդ թվում 2 լարային կվարտետ) վոկալ և ֆիլմի երաժշտություն։

Տերտերյանի արվեստում զգացմունքայինը, քնարականը գրեթե զուրկ Է անհատական դրսևորումից: Նրա ստեղծագործության հիմնական տարերքը դյուցազնական-ղրամատիակականն է, ըստ որում՝ սուր ու լարված նկարագրով: Կոմպոզիտորի ոճը գրաֆիկական Է: Նրան խորթ են դեկորատիվ շքեղությունը, գունային շռայլությունը, թեև նա մեծ իմաստ և նշանակություն Է տալիս հնչերանգին, որը դրամտուրգիայի կարևորագույն գործոններից Է:

Ավետ Տերտերյանի ստեղծած հնչյունային աշխարհը տպավորիչ և անսովոր է երաժշտական նյութի ոչ ավանդական կազմակերպման սկզբունքներով, խորհրդանիշ ծառայող հնչյուն-կերպով, որոնք և´ կատարողից, և՛ ունկնդրից պահանջում են առանձնահատուկ, ինքնատիպ մոտեցում: Կոմպոզիտորի ստեղծագործությունների նորարարական ոգին, տեղիք տալով տարատեսակ կարծիքների, այնուհանդերձ, ավելացրեց նրա համախոհների և երկրպագուների թիվը մեր երկրում և Եվրոպայում:

Հարուստ ինտուիցիայից, մասնագիտական հմտությունից և արհեստին կատարելապես տիրապետելու բաղադրիչներից է գոյացել Տերտերյան-արվեստագետի ֆենոմենը:

Տերտերյանը միահյուսել է ազգային երաժշտության հնագույն ավանդույթները և արևմտաեվրոպական երաժշտության նորագույն տեխնիկական հնարքները: Նրա երաժշտության մեջ նշանակալի տեղ են գրավում «Կրակե օղակ», «Երկրաշարժ» (ըստ Հայնրիխ ֆոն Կլայստի, առաջին բեմադրությունը Մյունխենում՝ 2003-ին, Վոլֆ Էբերմանի մրցանակ՝ 2004թ.) օպերաները, «Ռիչարդ III-ի մենախոսությունները» բալետը, «Հայրենիք» և «Հեղափոխություն» վոկալ-սիմֆոնիկ շարքերը, 2 լարային կվարտետները, Թավջութակի և դաշնամուրի սոնատը: Առավել հայտնի են նրա 8 սիմֆոնիաները, որոնք աչքի են ընկնում ձևի, բովանդակության, երաժշտական լեզվի, շարականների ավանդույթների փոխակերպման նորարարական հնարքներով: Սիմֆոնիաներում ինքնատիպ արտահայտչամիջոցներով արծարծված են տիեզերական ներդաշնակության, մարդու և բնության փոխհարաբերության հավիտենական խնդիրները: Հեղինակ է նաև բազմաթիվ ռոմանսների («Սոխակ և վարդ»՝ ըստ Ալեքսանդր Պուշկինի, «Ամեն գիշեր իմ պարտեզում», «Գետակի վրա»՝ ըստ Ավետիք Իսահակյանի, և այլն) ու երգերի («Օրորոցային իմ քաղաքի», «Աշնանային բլյուզ»՝ ըստ Անդրեյ Վերդյանի, և այլն): Նրա գործերը ղեկավարել են ճանաչված դիրիժորներ Գենադի Ռոժդեստվենսկին, Ալեքսանդր Լազարևը, Ջանսուղ Կախիձեն, Դավիթ Խանջյանը, Ռուբեն Ասատրյանը և ուրիշներ:

Տերտերյանը գրել է երաժշտություն կինոյի (գեղարվեստական՝ «Երևանյան օրերի խրոնիկա», 1972թ., «Քամին ունայնության», 1989թ., «Հին աստվածներ»՝ ըստ Լևոն Շանթի, 1993թ., «Վերջին կայարան», 1994թ., մուլտիպլիկացիոն՝ «Երազահան», 1989թ., բոլորը՝ Հայֆիլմ, վավերագրական՝ «Անվերջ ձգվող դասամիջոց», «Հայր մեր», «Ցասման հացը», երեքն էլ՝ 1996թ., «Երևան» ստուդիա) և թատրոնի («Յոթ կայարան»՝ ըստ Սիլվա Կապուտիկյանի, 1971թ., Վիլյամ Շեքսպիրի «Ռիչարդ III», 1972թ., «Ավերված քաղաքի առասպելը», 1975թ.՝ ըստ Պերճ Զեյթունցյանի «Արշակ Բ» վեպի) համար:

Եկատերինբուրգում (1994, 1995, 1999, 2002 և 2005 թթ.) և Նիժնի Նովգորոդում (1999թ.) անցկացվել են Տերտերյանի երաժշտության փառատոներ:

Տերտերյանն արժանացել է ՀԽՍՀ Պետական (1977 թ.), ՀՀ մշակույթի նախարարության Արամ Խաչատրյանի անվան (1993 թ.) մրցանակների, պարգևատրվել ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալով (1998 թ., հետմահու):

Մահացել է 1994 թվականի դեկտեմբերի 11-ին: