Հովհաննես Այվազովսկու հոգին

«Ապրել, ինձ համար նշանակում է աշխատել».- իր այս սկզբունքին հավատարիմ` Այվազովսկին ստեղծել է շուրջ 6000 նկար: Նա ամեն օր մաքուր կտավին է մոտեցել, ինչպես պոետը կհակվեր ճերմակ թղթին: Ծովափին հասակ առած նկարչի երեւակայության մեջ «քանդակվել է» ծովի կերպարը եւ նա արարել է պատկերվող նյութին համահնչուն գունալեզու: Հավիտյան անշարժ ու շարժուն ջրային տարերքը` ամեհի փոթորիկները, օդային հարափոփոխ մթնոլորտը, արեւի ու լուսնի ցոլացումները, փրփրադեզ ալիքներն ու դրանց թափանցիկությունը նա պատկերել է գեղանկարչի իր ինքնությունը հաստատող թեթեւ, նրբահյուս երանգաշարի կախարդիչ վարպետությամբ: Դրան զուգահեռ ծովի անսահմանությունն ու տիեզերական շունչը «հուշել է» Այվազովսկուն իր կտավներին փոխանցել ժամանակի ազատատենչ գաղափարներն ու մարդասիրական զգացումները, մի հանգամանք, որ եզակի տեղ է ապահովում նրան XIX դարի ռոմանտիկական արվեստում: Նկարչի լավագույն գործերը համամարդկային մշակույթի պայծառ էջերից են: Եվ մեր օրերում, երբ մարդն իբրեւ դրախտ է ընկալում իր երկիր-բնօրրանը, նոր իմաստ ու արժեք է ձեռք բերել մեծ բնապաշտի ժառանգությունը:

Այվազովսկին փառք է նվաճել իբրեւ ռուս նկարիչ եւ լայն համբավ է բերել ռուսական նկարչությանը ողջ աշխարհում: Անկարելի է առանց նրա տեսնել ռուսական արվեստը, սակայն, անկարելի է նաեւ ժխտել նրա որոշակի դերն ու տեղը հայկական արվեստում: Ինչպես նշված է ռուսական, ֆրանսիական եւ սովետական հանրագիտարաններում, նա ծնվել է հայ ընտանիքում, մշտապես կապված է եղել իր ժողովրդին, ստեղծել ազգային` պատմական թեմաներով նկարներ, արձագանքել 1895-ին Թուրքիայում իրականացված եղեռնին: Իր արվեստի էությունը կազմող բազմաբնույթ ծովապատկերներում արտացոլում են գտել նաեւ իր խառնվածքին բնորոշ` զգացմունքայնությունը, երազայնությունը, գունային մթնոլորտի ջերմությունը, ինչպես եւ հեքիաթային-սիմվոլիկ մտածելակերպն ու ազատ իմպրովիզացիան, հատկանիշներ, որոնք մոտ են հայ մշակույթի ավանդույթներին:

Հիշենք մի շարք մասնագետների ասույթներ:
Թեոդոսիայում Այվազովսկու անվան պատկերասրահի երկարամյա տնօրեն եւ նկարիչ Ն. Բարսամովը իր վերջին մենագրության մեջ (հեղինակի նախկին գրքերից շահեկանորեն տարբերվող եւ ծովանկարչին նվիրված միակ խոր ուսումնասիրությունը) գրել է. «Այվազովսկին գունանկարը երբեմն կառուցում էր ներկապնակի հիմնական գույների սուր հակադրությամբ եւ հասնում գույնի վառ հնչողության... Գույների զգայաթրթիռ ներդաշնակումների մեջ կարելի է տեսնել բնածին հակում, որ բացատրվում է նրա ծագումով եւ այն միջավայրով, որտեղ նա հասակ առավ: XIX դարի կեսերին դա նույնպիսի երեւույթ էր, որպիսին XX դարի սկզբին Սարյանի արվեստը»: 

Լենինգրադի Ռուսական թանգարանի 19-րդ դարի արվեստի բաժնի վարիչ Ն. Նովոուսպենսկին մի քանի լեզուներով հրատարակված պատկերագրքի առաջաբանում գրել է. «Այվազովսկու արվեստում արտահայտություն են ստացել նաեւ հայ ժողովրդի հինավուրց մշակույթի եւ ազգային բնավորության գծեր, ժողովուրդ, որի հավատարիմ զավակը նա մնաց մինչեւ իր կյանքի վերջը»: 

Տրետյակովյան թանգարանի ավագ գիտաշխատող, հայտնի այվազովսկիագետ Գ. Չուրակի` Այվազովսկուն նվիրված պատկերագիրքը սկսվում է այսպես. «...Գալիցիայում ծնված Գեւորգ Այվազյանը իր անունն ու ազգանունը գրել է լեհական ձեւով՝ Կոնստանտին Հայվազովսկի: Իր առաջին նկարները այդ ազգանունով է ստորագրել նրա որդին, որը կոչված էր փառաբանելու իր նախնիների տոհմական ազգանունը` հայտնի դարձնելով ամբողջ աշխարհին: Ճակատագիրը որտեղ ասես չի նետել բազմաչարչար Հայաստանի որդիներին...»:

շարունակելի

Աղբյուրը` «Ազգ» օրաթերթ