Փաշինյանական տնտեսություն. հարված փոքր ու միջին բիզնեսին, ճնշումներ գործարարների նկատմամբ, արտաքին պարտքի շարունակական մեծացում. «Փաստ»

Ժամանակ կար, երբ Նիկոլ Փաշինյանը կառավարության նիստերի ժամանակ անընդհատ տարբեր ցուցանիշներ էր ներկայացնում, թե ինչպիսի էական տնտեսական ձեռքբերումներ է Հայաստանն ունեցել, ինչ աննախադեպ քանակի հարկեր են մուտքագրվել պետական բյուջե։ Բայց վերջին շրջանում իշխանություններն ամեն կերպ խուսափում են տնտեսական զարգացման թեմային անդրադառնալուց։ Դրա փոխարեն Փաշինյանը կենտրոնանում է հեծանիվ վարելու, տարբեր միջոցառումների մասնակցելու, սելֆիներ ու «տոլմաձվածեղային» տեսանյութեր հրապարակելու վրա։ Նույնիսկ «ՀՀ 2025 թվականի պետական բյուջեի մասին» օրինագծի քննարկման ժամանակ, երբ թվում էր, թե իրավիճակը շատ պատեհ է, որ Փաշինյանը նշեր իրենց «տնտեսական հեղափոխության» ունեցած ու գրանցվելիք արդյունքների մասին, ընդամենը թռուցիկ անդրադարձավ, որ ՀՀում չկա նույնիսկ մեկ մարդ, որի անձնական կարիքների համար ՀՀ պետական բյուջեից միջոցներ չեն ծախսվում։

 

Ապա նա միանգամից անցավ այլ թեմաների՝ «ազգնահատակ» կոնցեպտից սկսած, բանակից ու տարածաշրջանային խնդիրներով վերջացրած։ Այսինքն՝ 2025 թ. պետական բյուջեի քննարկման ժամանակ տնտեսական զարգացման տեսանկյունից ուղղակի ասելիք չկար։ Խնդիրն այն է, որ եկող տարվա գլխավոր ֆինանսական փաստաթղթի հետ կապված դրական ակնկալիքներ ընդհանրապես չկան։ Եթե նախապես խոստացվել էր, որ 2025 թվականին ակնկալում են նվազագույնը 7 տոկոս տնտեսական աճ, ապա շատ չանցած հաջորդ տարվա բյուջեի հիմքում դրվել էր ավելի ցածր՝ 5,6 % տնտեսական աճ։ Բայց արդեն պետական բյուջեի հաստատված նախագծում ՀՆԱի կանխատեսվող աճի ցուցանիշը կրճատվեց 10 տոկոսով՝ 5,6 %ից դարձնելով 5,1 %։ Իսկ բազմաթիվ փորձագետների կանխատեսմամբ, հաշվի առնելով Հայաստանի տնտեսական աճի սրընթաց արգելակումը՝ հաջորդ տարվա համար նույնիսկ այս չափով տնտեսական աճի ցուցանիշը քիչ իրատեսական է։

 

Ավելի ցածր աճի մասին գնահատականները արտացոլվում են նաև միջազգային ֆինանսական կառույցների կանխատեսումներում։ Եվրասիական զարգացման բանկի գնահատմամբ, 2025 թվականին Հայաստանի տնտեսությունը կվերադառնա երկարաժամկետ տեմպերի, որոնք համապատասխանում են երկրի իրական հնարավորություններին։ Համաշխարհային բանկն էլ իր հերթին կանխատեսում է, որ հաջորդ տարվա համար Հայաստանի տնտեսական աճը կկազմի ընդամենը 4,9 %։ Իսկ Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի գնահատականներով, 2025 թվականին Հայաստանի տնտեսական աճի տեմպերը էականորեն կնվազեն՝ կազմելով ընդամենը 4,8 տոկոս: Պատահական չէ նաև, որ կառավարության կողմից եկող տարվա եկամուտների սպասումները կրճատվել են 36 մլրդ դրամով՝ մինչև 2 տրլն 873,6 մլրդ դրամ, որից 2 տրլն 720,3 մլրդ դրամը կազմելու են հարկային եկամուտներն ու պետական տուրքը (2 տրլն 759,9 մլրդ դրամ սկզբնական տարբերակում), ինչը 264,5 մլրդ դրամով ավելի է, քան սպասվում էր 2024 թվականին:

 

Բայց տնտեսական աճի նվազման ֆոնին նույնիսկ խնդիր է լինելու հաջորդ տարվա բյուջեի նախագծում ամփոփված հարկային եկամուտների ապահովումը։ Դրա համար էլ իշխանությունները հիմիկվանից մտածում են, թե ինչպես են նոր հարկատեսակներով քերելու տնտեսական գործունեությամբ զբաղվողների կաշին։ Այդ նպատակով մասնագիտական աշխատանքների կատարումը և ծառայությունների մատուցումը հարկման հատուկ համակարգերից տեղափոխվում են հարկման ընդհանուր համակարգ։ Իսկ 2025 թվականի հունվարի 1ից արդեն կրկնապատկվելու է փոքր և միջին բիզնեսի հարկային բեռը։ Միևնույն ժամանակ, իշխանությունների կողմից քննարկումների դաշտում են նշված տնտեսվարողների հարկային արտոնություններն ամբողջապես վերացնելու նախագծերը։ Պարզ է, որ այս ամենի արդյունքում փոքր ու միջին բիզնեսի ոլորտն ուղղակի կամայանա, ինչն էլ իր բացասական ազդեցությունը կունենա ընդհանուր տնտեսական միջավայրի, այդ թվում՝ տնտեսական աճի դինամիկայի վրա։

 

Փոքր ու միջին բիզնեսի բազմաթիվ սուբյեկտներ ուղղակի կփակվեն, իսկ մի մասն էլ կհեռանա Հայաստանից և տնտեսական գործունեություն կգրանցի ու կիրականացնի այլ երկրներում, որտեղ արտոնյալ հարկային միջավայր է գործում։ Ու այս ամենով պայմանավորված՝ արդեն Հայաստանից կապիտալի արտահոսքի արագացում է նկատվում։ Բայց մի ուղղություն կա, որտեղ աննախադեպ աճեր են գրանցվում։ Դա վերաբերում է պետական պարտքի ավելացմանը։ Միայն այս տարվա 10 ամսում պետական պարտքն աճել է 6,7 տոկոսով ու արդեն կազմում է 12,633 միլիարդ դոլար։ Այնինչ, մինչև 2018 թվականը Հայաստանի պարտքային բեռը կազմում էր մոտավորապես 6,4 մլրդ դոլար։ Այսինքն, Փաշինյանի կառավարման ընթացքում պետական պարտքն ուղղակի կրկնապատկվել է։ Ու կառավարությունը ոչ միայն մտադիր չէ կանգ առնել պետական պարտքն ավելացնելու հարցում, այլև ավելի մեծ արագությամբ է տարբեր պետություններից ու ֆինանսական կառույցներից վարկեր ներգրավում։ Կառավարության կանխատեսումներով, արդեն հաջորդ տարվա վերջին պարտքի չափն ընդհուպ կմոտենա 14 միլիարդին։