«Խոստովանություն». Արմեն Մարտիրոսյան

…Ինձ համար բառերն այլևս դադարել են
բառարանային իմաստների նեղ ու անձուկ
կաղապարները կրելուց. նրանք ամենից
առաջ գույն են, լույս են, հավատ են, սեր են,
մկրտություն են… Ես ամեն օր, ամեն ակնթարթ
ճգնակյացի նման սնվում եմ նրանց պարգևած
խնկահոտով, լույսով, գույնով, շարժմամբ:

Մի բանում իմ բախտը բանել է. մանկությունս լիքն է եղել գաղտնիքներով: Երկու, թե երեք քաղաքակրթություն եկել-անցել է իմ մանկության միջով. ես ապրել եմ և՛ հին՝ հեթանոսական դարաշրջանում, և՛ քրիստոնեական հավատի ու սիրո շաղախում, և՛ քսաներորդ դարի երկրորդ կեսի այս անհավատ ու բոլշևիկյան օրերում: Այդ ամենը, յուրաքանչյուրը յուրովի, անջնջելի հետք է թողել կյանքիս ու հիշողությանս մեջ, և, եթե ուզում եք, հենց դրանից է հյուսված իմ բանաստեղծական աշխարհը. դա ապրեցնող գունդուկծիկ շաղախ է, թթխմոր է, որից մեկ առ մեկ թխում եմ իմ ստեղծագործության հացը հանապազօրյա:

Իսկ հիմա ժամանակն է իմ մանկության Լոռուց, Լոռվա սարերից ու մարդկանցից, որոնցից ծնունդ են առել, թել առ թել հյուսվել կյանքի ու աշխարհի մասին իմ նախնական տպավորությունները, փոքր-ինչ տեղափոխվել-գնալ Գյումրի քաղաք հասնել: Հիսունական թվականների այդ քաղաքը և գյումրեցի հայրս՝ Արամը, իմ Արամը՝ բարձրահասակ, թիկնեղ, և նույնքան բարձրահասակ ու թիկնեղ՝ մեր տան փառահեղ գրադարանը, որը Կիրովականում, ուր մենք հորս գյումրեցի լինելու պատճառով վարձով էինք ապրում, տնից տուն տեղափոխվելիս մեր ունեցած-չունեցած իրերի ամենածավալուն ու ամենածանր բաժինն էր կազմում: Հորս հրաշալի գրադարանը… Գրքերի վրա, առաջին էջում ձվաձև մի կնիք՝ «Արամ Մարտիրոսյանի գրադարան» վերտառությամբ: Աչքս բաց եմ արել այդ գրքերի մեջ, և պատանեկությանս տարիներին, շատ հաճախ լամպի լույսի տակ, որովհետև այն ժամանակ էլ հիմիկվա նման էր՝ մշտապես ինչ-որ բանի պակասն էր մեզ ուղեկցում. մեկ՝ նավթի, մեկ՝ հացի ու շաքարի, մեկ՝ յուղի … Տեր Աստված, ե՞րբ է վերջապես շտկվելու այս երկիրը, և շտկվելո՞ւ է երբևէ, գիշեր-ցերեկ կարդում էի, թերթում, անհագորեն կլանում ամեն բան, ինչ կար այդ գրքերում՝ հայ, ռուս և եվրոպական դասականներից մինչև… Ստալինի շքեղակազմ հատորները: Հորիցս՝ հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ Արամ Մարտիրոսյանից եմ առաջին անգամ լսել Եղիշե Չարենցի անունը և առաջին անգամ իմացել, որ այս երկրում բազում ու բազմաթիվ արգելված բաների հետ կա նաև արգելված գրականություն, որ 1937-ին Րաֆֆի կարդալու համար քիչ է մնացել շատերի հետ աքսորեն նաև հորս … Հրաշքով էր պրծել աքսորվելուց. երևի այդ էր պատճառը, որ թողել էր հայրենի Գյումրին և եկել-բնակություն էր հաստատել նախ՝ Մեղրուտ գյուղում, որի դպրոցի տնօրենն էր երկար տարիներ, ապա՝ Կիրովականում: Հայրս՝ Արամը, իմ Արամ Մարտիրոսյանը … երբ նա կար իմ գլխին, ես ինձ աշխարհի չափ հարուստ էի զգում. դրամ չէր, չէ, իր կտակածը ինձ և Թամար ու Անահիտ քույրերիս, ոգի էր, գիր ու դպրության սեր էր, որովհետև ինքը զուտ ոգեղենիկ էր … Իմ առաջին, իսկական ու մեծ ուսուցիչը: Եվ, ուրեմն, հորս Գյումրին, որ դարձավ նաև իմ մանկության քաղաքը: Ինձ հաճախ են ասում, թե՝ դու քո «Մազե կամուրջ» վեպում այնպես ես նկարագրել միջնադարյան Անին, կարծես մի կյանք ապրել ես այնտեղ:

Այդպես է: Ես իսկապես ապրել եմ այնտեղ, որովհետև հիսունականների իմ տեսած Գյումրին հար և նման էր Անիին, Անիի ստույգ մանրակերտվածքն էր՝ շուկայի մոտ գտնվող բազմապիսի արհեստանոցներով, Յոթ Վերք և Աստվածածին եկեղեցիներով, միահարկ և երկհարկանի, սև տուֆից կառուցված տներով՝ տափակ, կավածածկ տանիքներով, դիմացը՝ փոքրիկ պարտեզ, ջրհոր, մարագ և թոնրատուն … Նույն Անին է, նույն Ղարսը, հայոց նույն քաղաքաշինությունը՝ հազար տարի առաջ և հետո՝ մի մազով անգամ չփոփոխված ու սրբագործված ավանդույթներով: Եվ նույն մարդիկ են, նույն բարքերը … Այդպես՝ քարգործ վարպետ Անուշավան պապիս նախնիները, ո՞վ գիտի, հազար տարի առաջ նույն տարազով, մուրճով, դուր ու ուրագով նույն կերպ հղկել ու մշակել են տուֆաքարը, շարել Անիի տների ու եկեղեցիների պատերը: Իմ հորեղբոր տղա Ռաֆիկը, որ ողնուծուծով գյումրեցի է, ինձ հաճախ նախատում ասում է. «Դու բուն գյումրեցի ես՝ Ճլվլիկենց Անուշավանի ու Սոլոյենց Ռիփի թոռը, ընչի՞ քեզի քոլեցի կհաշվես»: Քառասունամյակիս օրը Գրողների տանը` իմ բանաստեղծական երեկոյին, ես կատակով ասացի` երբ որ մեռնեմ, առնվազն երկու քաղաք իրար հետ կռիվ են անելու` իմ հայրենիքը համարվելու համար, մեկը ծննդավայրս է` Կիրովականը, մյուսը` իմ արմատների ծննդավայրը` Գյումրին: Եվ որովհետև դահլիճում հավաքված գրողները հանդուրժող չէին, չներեցին նաև իմ կատակը, ավելացրին-ասին` հենց որ դու մեռար, քեզ հետ միակ կռիվը անողը մոռացությունն է լինելու: Իսկապես որ, ՄՈՌԱՑՈՒԹՅՈՒՆԸ: Բայց և այնպես` թող իմ կատակը մնա ի հիշատակ, ինչպես յուրաքանչյուր հոդաբաշխ խոսք երկրիս երեսին …

Արմեն Մարտիրոսյանի «Արգելված պտուղ» գրքից
Նյութը պատրաստեց` Ք.Ա.
(շարունակելի)