«Գրական մաֆիա». Արմեն Մարտիրոսյան

Սկիզբը` Արմեն Մարտիրոսյան, «Խոստովանություն»:

Եվ ուրեմն Սոնա տատս ինձ ասում էր, թե երկնքում են նստում բոլոր աստվածները, որոնցից ամենամեծը վերևի «Կապիտ Աստվածն է»:

«Քանի՞ Աստված կա, տատ, և ի՞նչ գույնի են նրանք», - հարցրի մի օր: Տատս վախվորած նայեց երկնքին, խփեց ծնկներին ու` «Ինչ իմանամ` քանի՞ Աստված կա, - ասաց, - բոլորին հաշվել հնարավոր չի»: Եվ ապա, իբր գտել է պատասխանը, ավելացրեց վստահաբար.«Այնքան, ինչքան աստղ կա երկնքում, և այնքան գույն ունեն, ինչքան գույն կա աշխարհի երեսին»:

Այդ օրից ի վեր, վաղ մանկությանս ժամանակ, ես աստղերին նայում էի իբրև առանձին-առանձին աստվածների, որոնք ունեն ծիածանի բոլոր գույները՝ մեկը կարմիր է, մեկը կանաչ է, մեկը դեղին է… Նրանք հաշտ ու համերաշխ ապրում են իրենց ամենամեծի՝ Կապույտ Աստծո թագավորության մեջ: Հիմա չկա Սոնա տատս, իմ հոգում նրա փոխարեն ծանրումեծ եկել-բազմել է հիշողությունների կծիկը: Եվ այդ կծիկը հուշում-ասում է, որ նա՝ քսաներորդ դարում ապրած ու սպառված այդ միամիտ, մաքրամաքուր ու սարվոր կինը, որ գրաճանաչ չլինելու պատճառով փողը ճանաչում էր գույնից ու մեծությունից և ստորագրելիս իր անվան դիմաց խաչ էր քաշում, երբ փոստատարը քսան թե երեսուն ռուբլի թոշակն էր բերում, ապրելակերպով ու հավատալիքներով հին, վաղնջական դարաշրջանը բերել հասցրել էր մեր օրերը՝ իբրև ներկայի դաշտում հայտնված անցյալ:

Ես գիտակցաբար կանգ առա մանկության ու պատանեկության հիշողության վրա, որովհետև դրանից է հյուսված իմ աշխարհը, ապրելու իմ կերպը և, վերջապես, իմ գրականությունը: Որովհետև ինձ թվում էր, թե գրականությունը, ինչպես գորգը կամ կարպետը, հյուսվում է գրողի հիշողության ու երևակայության ճշմարիտ ու ամրակուռ թելերից, թե գրողները աստվածային մարդիկ են՝ հեռու կեղծիքից, չարությունից, նախանձից, բանսարկությունից և դրանց նման բազում ու բազմաթիվ արատներից: Եվ չգիտեի, բոլորովին չգիտեի, որ գրական առաջին իսկ քայլերն անելուց ի վեր հիմնականում գործ եմ ունենալու մարդկային այդ կարգի արատների, կեղծ կուռքերի, գրական մաֆիայի հետ, որն ամեն կերպ, իր երկարակեցությունն ապահովելու համար, ձգտում է ոչնչացնել, ոտնատակ տալ ամեն մի նորահայտ անհատականության, դեռ սաղմնային վիճակում նրան ճզմել, հոշոտել, որպեսզի հետագայում այլևս երբեք հնարավորություն չունենա շտկվելու: Կեղծ կուռքերով հարուստ գրական մաֆիան, որն առաջ «կոլխոզ» անվանումն ուներ, դեռ նրանն են բարձրագույն պարգևները, պաշտոնները, մամուլը, հեռուստատեսությունը, արտասահմանյան ուղերթները: Եվ ես (ցավ ասեմ՝ ցավ չի, ողբերգություն ասեմ՝ ողբերգություն չի, բայց այդ բոլորն է միաժամանակ) անդառնալի կորստի առաջ շվարած-քարացած՝ պիտի արձանագրեմ, որ իմ գիտակցական ու ստեղծագործական կյանքի մեծ մասն անցկացրել եմ այդ մաֆիայի դեմ պայքարելով միայն՝ տպագրվելու չնչին իրավունքը ձեռք բերելու համար:

Հիմա, երբ տարիների հեռվից մտածում եմ թեժ գրապայքարով հարուստ այն տարիների մասին, սիրտս ճմլվում է. դրանք, ախր, մեր կյանքի լավագույն ժամանակներն էին, որ իզուր տեղը վատնեցինք: Գլուխը քարը, թող նրանցը՝ այդ մաֆիայինը, լինեին պաշտոնները, պարգևները, հոնորարները «…»:

Եվ ուրեմն՝ թերթերի ու ամսագրերի դռները համառորեն փակ էին և՛ իմ, և՛ սերնդակիցներիս առաջ. Հայաստանի միակ հրատարակչության դռները համառորեն գոց, և դժվար է ասել՝ տպագրվելու այս չնչին իրավունքը, որն այսօր՝ 48-50 տարեկան հասակում, ես և սերնդակիցներս ձեռք ենք բերել մի կերպ և արդեն հասցրել ենք, թեկուզ չնչին տպաքանակով, մեկ-երկու գրքույկ հրատարակել, մեզ կտա՞ր արդյոք գրական ավագանին, եթե մեր կյանքում կենարար անձրևի պես չհայտնվեր «Գարուն» ամսագիրը: Անկեղծորեն ասած, մենք ինչ-որ տեղ «Գարունի» երեխաներն ենք, այնտեղ տպագրված մեր բանաստեղծական շարքերն ու արձակ գործերը գտան ընթերցողին և ավագանուն ստիպեցին հաշտվել մեր գոյության հետ: Հիշում եմ այն անթիվ-անհամար բանավեճերն ու հոդվածները, որ 60-ական թվականների վերջերին այդ մաֆիան, միջոցների առաջ խտրություն չդնելով, մղում էր մեր դեմ «…» թե, իբր, «Խաչակրաց արշավանք» ենք կազմակերպել գրականության դասական ավանդների դեմ և այլն, և այլն: «…» Այնինչ իրականում գրական մաֆիան էր խաչակրաց արշավանք կազմակերպել մեր դեմ՝ իբր, պոեզիայի Երուսաղեմը կամ Քրիստոսի գերեզմանը բարբարոսներից (որ մենք էինք) փրկելու նպատակով: Կուլ կտային մեզ, կոչնչացնեին, ինչպես վարվել էին մեզանից առաջ եղած սերնդի հետ: Չհասցրեցին կամ, ավելի ճիշտ, չկարողացան: Բայց այն ավերածությունը, որ արել են նրանք իմ հոգում, անջնջելի, անվերծանելի, անուղղելի փլատակ է, և ես հիմա ինչ-որ տեղ ակամա կանգնած եմ փլատակի առաջ և եթե հարուստ եմ, այս անգամ, հարուստ եմ միայն կորցրածով: Մինչև հիմա էլ տանը, իմ գրադարանում պահում-պահպանում եմ սևակազմ մի գիրք, որը հրատարակածս բոլոր գրքերի մեջ ամենից սիրելին է ինձ համար. աշխարհի ոչ մի գրախանութում այն չի վաճառվել, ինձանից ու մի քանի մտերիմներիցս բացի ոչ ոք չգիտի նրա գոյության մասին, այնինչ անվանաթերթերի վրա տպագրված է հրատարակչության անունը՝ «Հայաստան», 1967 թվական … Իմ առաջին գիրքն է՝ «Խոնավ հեքիաթներ են իմ աչքերը» վերնագրով, որը 1967-ին, 10 տարվա հրատարակչական քաշքշուկից մազապուրծ փրկվելով՝ վերջապես շարվեց տպարանում: Շարվեց, բայց այդպես էլ լույս աշխարհ չեկավ: Չէ, չեմ ուզում այստեղ մեղադրել այդ փոքրիկ ժողովածուի շարվածքը ցրողներին՝ ոչ հրատարակչության այն ժամանակվա բաժնի վարիչ Լ.Միրիջանյանին, ոչ մամուլի կոմիտեի այն ժամանակվա աշխատակից Ա.Պողոսյանին, ոչ էլ նույնիսկ «Գրական թերթի» այն ժամանակվա գլխավոր խմբագիր Հ.Սահյանի անտարբերությանը. ախր, չէ՜ որ Հ.Սահյանի դրական գրախոսությամբ էր գիրքը տպագրվելու թույլտվություն ստացել, գոնե տեր կանգներ իր գրախոսությանը: Չեմ մեղադրում, չէ, միայն ուզում եմ նրանց հարց տալ-ասել՝ Աստված չանի, որ ձեր որևէ գիրքը նույն ճակատագիրն ունենա, էլ չեմ ասում՝ առաջնեկը…

Ի՞նչ ասեմ՝ այս ամենին մի կերպ դիմացել եմ և ինչին որ հասել եմ այժմ, հասել եմ՝ ապավինելով իմ շնորհքին, իմ ուժերին ու համառությանը: Երևի այդպես էլ լինելու էր, որովհետև գրականությունը թույլերի տեղ չէ: Աշխարհում ամեն նոր ծնվում է դժվարությամբ, բայց խնդիրն այն է, որ ծնվածին, արդեն աշխարհ եկածին արհեստականորեն գլխատող չլինի: Ես սա ասում եմ իբրև բարի երազանք՝ արհեստական երկրաշարժի պատճառով իմ չիրականացվածի վիթխարի փլատակի առաջ գլխահակ կանգնած և ստեղծածի թեկուզ նշխարահատիկ բարձրունքի գիտակցությամբ …

Արմեն Մարտիրոսյանի «Արգելված պտուղ» գրքից
Նյութը՝ Ք.Ա.-ի
(շարունակելի)