Դիտարկումներ «Բնապահպանություն 2012թ.»-ի վերաբերյալ

Սույն դիտարկումները հրապարակվել են «Թռչկան» քաղաքացիական նախաձեռնության կողմից ս. թ. դեկտեմբերի 25-ին «Նոյյան տապան» լրատվական-վերլուծական կենտրոնում, մամուլի ասուլիսի ժամանակ, որի ամբողջական տեսագրությունը կարող եք դիտել այս հղումով.

http://nt.am/am/news/174777/

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԱԿՏԻՎԻԶՄ

2011թ. սեպտեմբերից սկիզբ առած Թռչկան ջրվեժի փրկությանն ու պահպանությանը միտված քաղաքացիական շարժումը կարելի է համարել նոր փուլ՝ բնապահպանական քաղաքացիական ակտիվիզմի մեջ, քանզի նրան հաջողվեց, հասարակական բազմաքանակ շերտերի աննախադեպ համախմբմամբ, հասնել իր առջև դրված խնդրի լուծմանը: Այդ օրվանից բնապահպան ակտիվիստը դարձավ մեր երկրի հասարակական կյանքի նկատելի և կարևոր մաս: Ձևավորվեց բնապահպան ակտիվիստների մի միջուկ, որը կարողանում է հասարակական մոբիլիզացիայի միջոցով նոր լույսի ներքո վեր հանել և ի ցույց դնել բնապահպանական խնդիրները, ինչպես նաև լսելի դարձնել իր ձայնը և ազդել համապատասխան մարմինների որոշումների վրա:

ՀԱՆՔԱՐԴՅՈՒՆԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հանքարդյունաբերությունը ՀՀ կառավարության կողմից հռչակված է ՀՀ տնտեսության գերակա ճյուղ, ինչը, իր հերթին, մեծացնում է բնապահպանական խնդիրները: 2012թ. ընթացքում պետական լիազոր մարմինների կողմից տրվել է բազմաթիվ մետաղական և ոչ մետաղական հանքերի հետազոտման լիցենզիաներ: Պետք է արձանագրել, որ որոշ դեպքերում ակնառու են կոռուպցիոն ռիսկեր: Հատկապես խոսուն էր Ամուլսարի ոսկու հանքի դեպքը, երբ դրական եզրակացություն տրվեց' փաստացի անտեսելով Սևանա լճի պետական հանձնաժողովի հանքի շահագործման դեպքում լճի վրա հնարավոր բացասական ազդեցության վտանգը նշող կարծիքը, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ բացասական կարծիքներ: 2012թ. արձանագրվեց, որ Հայաստանը Թեղուտի հանքի շահագործման պարագայում խախտել է Օրհուսի կոնվենցիայից բխող միջազգային պարտավորությունները: Մոտ օրերս ERM միջազգային կազմակերպության Թեղուտի հանքավայրի վերաբերյալ ժամանակին արած ուսումնասիրության ի հայտ գալը կարող է այս հարցում նոր զարգացումների դաշտ բացել:

Շատ դեպքերում շահագործող ընկերությունների ներկայացրած նախագծերը և բնապահպանական հիմնավորումները մակերեսային են և գիտական հիմնավորումներից զուրկ: Հանքերի շահագործմանն առնչվող հանրային քննարկումներն էլ, տեղի բնակչության սոցիալ-տնտեսական վիճակով պայմանավորված, հաճախ ձևական բնույթ են կրում: Սակայն նկատվում է նաև հանրային լսումներին տեղի բնակչության շահագրգիռ մասնակցության աճ: Այս տեմպերով և ձևով հանքարդյունաբերության զարգացման վտանգավորությունը բնապահպանական և առողջապահական առումով փաստվել է նաև գիտական-ակադեմիական շրջանակների կողմից (Արմեն Սաղաթելյան): Գիտական-ակադեմիական շրջանակների կողմից ի ցույց են տրվել նաև երկրի ընդերքի Հայաստանի համար տնտեսական առումով ոչ շահավետ շահագործման փաստը (Հրաչյա Ավագյան «Այժմ էլ նախատեսվում է թալանի և փոշիացման ենթարկել ՀՀ երկաթահանքերի հարստությունը», «Գիտություն» պարբերական Ապրիլ, Մայիս Հունիս, 2011): Այս մասին փաստեցին նաև 2012թ. նոյեմբերի 30-ին Հայաստանի Ամերիկյան համալսարանում անցկացված միջազգային սեմինարի օտարերկրյա և տեղացի փորձագետերը: Բնապահպանական առումով բավական ռիսկային են Խորհրդային ժամանակներից գործող հանքերը և հանքարդյունաբերությունը սպասարկող ձեռնարկությունները, պոչամբարները, որոնցից թունավոր նյութերի վտանգավոր արտահոսքերի դեպքեր են արձանագրվել' ֆիզիկական և բարոյական մաշվածության, ինչպես նաև կառավարման թերացումների պատճառով: Բացի այդ փաստորեն բացակայում է այդ ձեռնարկությունների գործունեության հետևանքով շրջակա միջավայրի և մարդկանց առողջության վրա բացասական ազդեցության մոնիթորինգը և վերահսկողությունը:

ԱՆՏԱՌՆԵՐ

Ապօրինի և «օրինական» անտառահատումների ծավալները շարունակում են մտահոգիչ մնալ: Բնապահպանության նախարարության համապատասխան տեսչության կողմից տարվա ընթացքում բացահայտվել են ապօրինի ծառահատման բազմաթիվ դեպքեր, այդ թվում և բնապահպան ակտիվիստների ահազանգման արդյունքում: Սակայն այդ տեսչության վատ աշխատանքի մասին է խոսում թեկուզև այն փաստը, որ, օրինակ, նոյեմբերին ոստիկանության իրականացրած ընդամենը ժամեր տևած օպերատիվ-հետախուզական աշխատանքների արդյունքում բացահայտվեցին ապօրինի և կասկածելի օրինականությամբ վեց տասնյակ դեպք:

Փոքր ՀԷԿ-եր

ՓՀԷԿ-երը, որոնք պետք է հանդիսանային բնապահպանական նվազ խնդիրերով էներգիա արտադրող կառույցներ, Հայաստանում դարձել են էկոհամակարգերին սպառնացող լրջագույն վտանգ, քանի որ դրանց կառուցումը իրականացվում է առանց էկոհամակարգային և սոցիալ-տնտեսական գիտականորեն հիմնավորված չափորոշիչների, իսկ շահագործումը շատ հաճախ ուղեկցվում է բնապահպանական նորմերի կոպիտ խախտումներով: Շատ գետեր փաստացի ջրազարկվել են, ձկնուղիները բացակայում են, որոնց մասին մենք բազմիցս ահազանգել ենք: Իսկ թե ինչպես են տրվում բնապահպանական փորձաքննության դրական եզրակացությունները, բոլորիս է արդեն քաջ հայտնի, ծանոթ լինելով թեկուզ միայն «Խաչաղբյուր-2» ՓՀԷԿ-ի դեպքին:

ՍԵՎԱՆԱ ԼԻՃ

Սևանը շարունակում է մնալ Հայաստանի բնապահպանական թեժ կետերից մեկը: Սևան լցվող գետերի աղտոտումները' կենցաղային աղբով և հանքային թափոններով (Սոտքի հանք), ափամերձ տարածքների մաքրման աշխատանքների ոչ բավարար չափը, ինչպես նաև մոտակա բնակավայրերի կոյուղաջրերի մուտքը Սևանա լիճ, շարունակում են սպառնալ լճի էկոհամակարգին: Սպառնալիորեն նվազել է լճի ձկնապաշարը, որն ըստ 2010թ. տվյալների կազմում է մոտ 326 տոննա («Սևանա լճի էկոլոգիական վիճակի ինտեգրալ գնահատում» Կ. Դանիելյան, Բ. Գաբրիելյան Երևան 2012թ.): Համեմատության համար նշենք, որ 1983թ. այն կազմել է մոտավորապես 11 հազար տոննա: Ամեն տարի պետական միջոցներով Սևանա լիճ բաց թողնվող ձկնազանգվածը չի կարող լուծել ձկնապաշարի վերականգնման խնդիրը, քանի դեռ չեն վերացվել հիմնախնդիրը ծնող պատճառները: 2012թ. ՀՀ կառավարությունը գյուղատնտեսական նպատակներով Սևանա լճից հավելյալ ջուր օգտագործելու որոշում կայացրեց, ինչը միանշանակ չընկալվեց բնապահպան հանրության կողմից, իսկ բնապահպանության նախարարությունը նույնիսկ իր կարծիքը չհայտնեց այդ խնդրի վերաբերյալ:

ՕՐԵՆՍԴՐԱԿԱՆ

2012թ. հունվարից ուժի մեջ մտավ «Ընդերքի մասին» ՀՀ նոր օրենքը, որը մշակվել էր Համաշխարհային բանկի աջակցությամբ: Այդ օրենքով «թափոն» հասկացությունը փոխարինվեց «լցակույտ» տերմինով, որի արդյունքում հանքարդյունաբերողներն ազատվեցին այդ մասով պետությանը բնապահպանական վճարի պարտավորությունից: Օրենքով ներմուծված «ռոյալթի»-ին սպասվելիք 4%-ով չավելացրեց պետբյուջե վճարումների չափը: Փաստորեն այս օրենքի կիրառության արդյունքում պետբյուջեն չհարստացավ, բայց բնապահպանական խնդիրներն ավելի սրվեցին: Միակ շահող կողմ հանդիսացան հանքարդյունաբերող ընկերությունները:

ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՏՈՒԿ ՊԱՀՊԱՆՎՈՂ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ

Բնության հատուկ պահպանվող տարածքները կազմում են ՀՀ տարածքի մոտ 14%-ը: 2012թ. արձանագրվել բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ընդլայնում, որը կարելի է դրական միտում համարել: Մտահոգիչ են մնում բնության հատուկ պահպանվող տարածքները.

1. Թերֆինանսավորումը

2. Կառավարման թերացումները

3. Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների կառավարման անձնակազմի մասնագիտական թերպատրաստվածությունը

4. Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների իրականացվող գիտական հետազոտությունների սակավությունը:

2012թ. աշնանը առնչվեցինք Խոսրովի պետական արգելոցում և հարակից տարածքներում որսագողության սահմռկեցուցիչ փաստերին, ինչը լայն արձագանք գտավ հանրության մեջ: Բնապահպանության նախարարության' իրավիճակը շտկելուն ուղղված ջանքերը համարում ենք ոչ բավարար: Մտահոգիչ էր արգելոցի տնօրենի պաշտոնի համար հայտարարված մրցույթի որակը: Բարեբախտաբար, տեղի տալով հանրային կարծիքի ճնշումներին, որով միանշանակ մերժվում էր այդ պաշտոնին ակնհայտորեն չհամապատասխանող անձի նշանակման նպատակահարմարությունը' ՀՀ բնապահպանության նախարարությունը չհաստատեց պաշտոնին հավակնող Գաբրիել Պողոսյանի թեկնածությունը: Փոխանակ նոր մրցույթ հայտարարելու և թափանցիկ կերպով լուծելու նոր տնօրեն նշանակելու հարցը' նախարարությունը գնաց ժամանակավոր պաշտոնակատարի նշանակման ճանապարհով, ինչը միանշանակ չընկալվեց բնապահպան հանրության կողմից: Ինչ վերաբերում է արգելավայրերին և բնության հուշարձաններին, ապա դրանք փաստորեն ոչ մեկի կողմից չեն պահպանվում, սահմանները հաստատված և քարտեզագրված չեն, կառավարման պլանները մեծամասամբ բացակայում են, անձնագրեր չկան, այսինքն' դրանք բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ են միայն թղթի վրա:

ՊԵՏԱԿԱՆ ԼԻԱԶՈՐ ՄԱՐՄԻՆՆԵՐԻ ԵՎ ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ՆԱԽԱՁԵՌՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՓՈԽՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

Այդ փոխհարաբերություններն իրականացվել են պաշտոնական նամակագրության և համատեղ քննարկումների միջոցով: Որոշ դեպքերում Պետական լիազոր մարմինների կողմից ակտիվիստների նկատմամբ դրսևորվել է ոչ բարեհաճ վերաբերմունք: Դրա վառ օրինակներից է Խոսրովի պետական արգելոցում որսագողության կասկածի առիթով հրավիրված ասուլիսի ժամանակ պաշտոնյայի անհիմն մեղադրանքը, թե ակիվիստները, ականատես լինելով որսագողությանը, կանխամտածված չեն խոչընդոտել, որպեսզի հետագայում աղմուկ բարձրացնեն: Այս անհեթեթ ամբաստանությունը վկայում էր, որ պետական լիազոր մարմինների կողմից ակտիվիստները չեն ընկալվում որպես համագործակցության սուբյեկտ, և այդ համագործակցության պատրաստակամության մասին հայտարարությունները կրում են իմիտացիոն բնույթ:

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ՈԼՈՐՏԻ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

Ոլորտի պետական կառավարման համակարգը աղետալիորեն թերի է և ի վիճակի չէ դիմագրավելու օրվա մարտահրավերները: Ելնելով վերը շարադրված իրողություններից' բնապահպանական նախաձեռնությունների կողմից պետական կառավարման և իրավապահ մարմինների առջև բարձրացվել է ՀՀ բնապահպանության նախարարի պաշտոնավարման նպատակահարմարության և պատասխանատվության ենթարկելու հարցերը:

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆԱԿԱՆ ԹԵՄԱՆ ԶԱՆԳՎԱԾԱՅԻՆ ԼՐԱՏՎԱՄԻՋՈՑՆԵՐՈՒՄ

Բոլոր լրատվամիջոցներում նկատվում է բնապահպանական խնդիրների արծարծման աճ: Ստեղծվել են բնապահպանական ուղղվածությամբ լրատվամիջոցներ և հեռուստահաղորդումներ: Ստեղծվել են նաև բնապահպանական ուղղվածությամբ լրատվամիջոցներ և հեռարձակվում են այդ ոլորտի հեռուստահաղորդումներ:

ԲՆԱՊԱՀՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՀԱՆՐՈՒԹՅՈՒՆ

Հանրության շրջանում բնապահպանական խնդիրների շուրջ լայն արձագանքը և հետաքրքրության աճը ուրախալի միտում է: Բնապահպանական խնդիրները սկսեցին ավելի մեծ տեղ զբաղեցնել Հայաստանի քաղաքական օրակարգում և կուսակցությունների նախընտրական պլատֆորմներում: Բազմաթիվ օրինակներով կարելի է նկատել, որ բնապահպանական առումով ազդակիր համայնքներում ավելի է մեծանում այն բանի գիտակցումը, որ բնապահպանությունն ուղղակի առնչություն ունի իրենց իրավունքների և կենսամակարդակի հետ: Հայաստանի բնապահպանական խնդիրների նկատմամբ հետաքրքրության աճ է նկատվում նաև սփյուռքում: Մեզ համար ամենակարևոր նպատակներց մեկն այն է, որ յուրաքանչյուր ՀՀ քաղաքացի տեր կանգնի բարեկեցիկ և առողջ շրջակա միջավայրում ապրելու իր իրավունքին, իսկ պետական մարմինները միշտ հիշեն, որ համաձայն ՀՀ Սահմանադրության 10-րդ հոդվածի. պետությունը ապահովում է շրջակա միջավայրի պահպանությունը և վերականգնումը, բնական պաշարների ողջամիտ օգտագործումը, իսկ 48-րդ հոդվածի 10-րդ կետի համաձայն՝ պետության հիմնական խնդիրներից է ներկա ու ապագա սերունդների բնապահպանական անվտանգությունն ապահովող քաղաքականության իրականացումը:

«Թռչկան» քաղաքացիական նախաձեռնություն