44-օրյա պատերազմի ավարտից վեց տարի անց․ նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը

2020 թվականի նոյեմբերի 9-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ստորագրեցին եռակողմ հայտարարություն, որով նախատեսվում էր դադարեցնել 44-օրյա պատերազմը։ Փաստաթղթի համաձայն՝ ռազմական գործողությունները պետք է դադարեցվեին նոյեմբերի 10-ի ժամը 00։00-ից։

Ինը կետից բաղկացած հայտարարությունը նախատեսում էր ոչ միայն կրակի դադարեցում, այլև մի շարք կարևոր պայմանավորվածություններ, որոնք պետք է կարգավորեին հետպատերազմյան իրավիճակը և հիմք դառնային տարածաշրջանային հաղորդակցությունների վերականգնման համար։

Հայտարարության համաձայն՝ կողմերը պետք է կանգնեին իրենց զբաղեցրած դիրքերում, Աղդամի, Քելբաջարի և Լաչինի շրջանները պետք է անցնեին Ադրբեջանի վերահսկողության տակ, իսկ Լեռնային Ղարաբաղում և Լաչինի միջանցքում տեղակայվելու էր ռուսական խաղաղապահ զորակազմ՝ 1960 զինծառայողի կազմով։

Փաստաթղթի 6-րդ կետով նախատեսվում էր Լաչինի միջանցքով Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև կապի ապահովում։ Ադրբեջանը պարտավորվում էր երաշխավորել միջանցքով քաղաքացիների, տրանսպորտային միջոցների և բեռների անվտանգ տեղաշարժը երկու ուղղություններով։

Սակայն հետագա զարգացումները ցույց տվեցին, որ այս պայմանավորվածությունները չկարողացան ապահովել Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության անվտանգությունն ու բնականոն կյանքը։ 2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի ռազմական գործողություններից հետո Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչությունը բռնի տեղահանվեց, իսկ տարածաշրջանը հայաթափվեց։

Հայտարարության 7-րդ կետով նախատեսվում էր ներքին տեղահանվածների և փախստականների վերադարձը Լեռնային Ղարաբաղ և հարակից շրջաններ՝ ՄԱԿ-ի փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատարի վերահսկողությամբ։ Այս դրույթը նույնպես կյանքի չկոչվեց։

8-րդ կետով նախատեսվում էր ռազմագերիների, պատանդների և այլ պահվող անձանց, ինչպես նաև զոհվածների մարմինների փոխանակում։ Չնայած տարբեր ժամանակահատվածներում իրականացված վերադարձերին՝ գերիների և պահվող անձանց հարցը շարունակեց մնալ հայ հասարակության համար ամենացավոտ խնդիրներից մեկը։

Առանձնահատուկ նշանակություն ուներ նաև 9-րդ կետը, որով նախատեսվում էր տարածաշրջանի բոլոր տնտեսական և տրանսպորտային կապերի ապաշրջափակում։ Հայաստանը պետք է երաշխավորեր Ադրբեջանի արևմտյան շրջանների և Նախիջևանի միջև տրանսպորտային հաղորդակցության անվտանգությունը, իսկ վերահսկողությունն իրականացնելու էր Ռուսաստանի ԱԴԾ սահմանապահ ծառայությունը։

Սակայն կողմերի միջև տարաձայնությունները հաղորդակցությունների գործարկման պայմանների, վերահսկողության մեխանիզմների և ինքնիշխանության հարցերի շուրջ թույլ չտվեցին կյանքի կոչել այդ պայմանավորվածությունը նախատեսված ձևով։ Հետագայում տրանսպորտային կապերի հարցը դարձավ հայ-ադրբեջանական բանակցությունների առանցքային թեմաներից մեկը։

Այսպիսով, 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը կանգնեցրեց 44-օրյա պատերազմը, սակայն չապահովեց տարածաշրջանում երկարատև խաղաղություն։ Դրա դրույթների մի մասը կատարվեց, մյուսները մնացին չիրականացված, իսկ հետագա իրադարձությունները հանգեցրին նոր ռազմական էսկալացիայի, մարդկային կորուստների և Լեռնային Ղարաբաղի հայաթափման։

Վեց տարի անց այդ փաստաթուղթը շարունակում է մնալ Հայաստանի նորագույն պատմության ամենակարևոր և միաժամանակ ամենացավոտ քաղաքական փաստաթղթերից մեկը։