«Գենոցիդ» տերմինի ծագումնաբանությունը

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Մ. Արզումանյանի «Դարավոր գոյամարտ» գրքից մեկ փոքրիկ հատված:

… Ամենից առաջ պետք է շեշտել, որ հայերի ջարդերը սովորական կոտորածներ չէին, այլ նախօրոք ծրագրված տիպիկ ցեղասպանություն (գենոցիդ), որն իրականացվեց ամենադաժան միջոցներով ու ձևերով: Գենոցիդ (Genocide) տերմինը կազմված է հունարեն «ge՛nos» (տոհմ, ցեղ) և լատիներեն «cide» (սպանել) բառերից: Այն հայերեն թարգմանվում է «ցեղասպանություն», որը գուցե ավելի հին գործածություն ունի, քան «գենոցիդը»: Ճիշտ է, պատմության մեջ գենոցիդի դեպքեր եղել են դեռ վաղնջական ժամանակներից, բայց դրանք գրականության մեջ պարզապես կոչվել են ցեղերի ու ժողովուրդների զանգվածային կոտորածներ, սպանություններ:

«Ցեղասպանություն» կամ «գենոցիդ» տերմինի արդի հասկացողությունը ձևակերպվել է տասնամյակներ առաջ: Այդ տերմինն առաջարկել է միջազգային իրավունքի մասնագետ, լեհական իրավաբան դ-ր Ռաֆայել Լեմկեն (ծագումով հրեա), ընդ որումն բնորոշ է, որ նա դա կատարել է առաջին աշխարահամարտում հայերի բնաջնջման իրողության, որպես նոր ժամանակների առաջին ցեղասպանության, վերլուծության ու նրա հանցակազմի բնորոշման հիման վրա: Նա, մոտիկից ծանոթանալով Թուրքիայում կատարված հրեշավոր դեպքերին, ցնցված էր ոչ միայն նրանից, որ նախօրոք ծրագրվել էր ու կազմակերպվել հայերի սադիստական բնաջնջումը (միայն սպանվածների թիվը նա նշում է 1 200 000 հոգի), այլև որ այդ մեծագույն հանցագործությունը մնացել էր անպատիժ (Անգլիան ազատեց Մալթա տարված 150 թուրք հանցավոր գործիչներին և այլն). «Ազգը ոչնչացվել էր, իսկ հանցագործները ազատված էին: Ինչո՞ւ են պատժում անհատին, երբ մեկը սպանում է մյուս մարդուն: Ինչո՞ւ միլիոն հոգու սպանությունը պետք է լինի ավելի նվազ հանցագործություն, քան մեկ մարդու սպանությունը»:

Այդպիսի վերաբերմունքը կարող էր միայն ծնել նոր ծանր հանցագործություններ, ցեղասպանություններ, որոնք, իրոք, տեղի ունեցան երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ և դրանից տուժեց նաև Լեմկեի ընտանիքը (սպանվեց 49 հոգի): Նշանավոր իրավաբանն ավելի խոր զգաց տանջամահերի ցավը և գրեց. «Ես ավելի և ավելի էի ներդաշնակվում այն զոհերի տանջանքներին, որոնց թիվը աճում էր` պատմությունն ուսումնասիրելուս զուգահեռ: Ես ըմբռնեցի, որ հիշողության ֆունկցիան ոչ միայն այն է, որ դասդասի անցյալի դեպքերը, այլև մարդկային խղճի խթանումը: Շատ շուտով ի հայտ եկան ցեղասպանության ժամանակակից տեսակները, որոնք նույնն էին, ինչ հայերի 1915 թ. ջարդերը: Ինձ համար պարզ էր, որ տարբեր ազգերի, կրոնական և ցեղային խմբերի գոյատևումն անհրաժեշտ է քաղաքակրթությանը, քանի որ այդ խմբերից յուրաքանչյուրը պետք է իրականացնի իր առաքելությունը և իր ավանդն ունենա մշակույթի զարգացման մեջ … Ես վճռեցի դառնալ իրավաբան ու սկսեցի աշխատել այն ուղղությամբ, որպեսզի ցեղասպանությունը համարվի օրենքից դուրս, և որպեսզի պետություններն էլ համագործակցեն կանխարգելման մարզում»:

Այդպես վարվեց Ռ. Լեմկեն և ծավալեց ակտիվ գործունեություն: Նա մասնակցեց ՄԱԿ-ի գլխավոր անսամբլեայի 1948 թվականի Կոնվենցիայի մշակմանը (ցեղասպանության դատապարտման մասին):

Թուրքիան, իհարկե, ուշացումով վավերացրեց այդ Կոմվենցիան, միաժամանակ ենթադրելով, թե «Ով է հիշում հայերի ցեղասպանությունը»: Իսկ և իսկ հիտլերյան մտածելակերպ, որը զարնվեց ու փշրվեց առաջադեմ մարդկության հասարակական կարծիքի ապառաժին: Այդպես, արդեն նույն 1948-ին նշանավոր իրավաբան Ջոզեֆ Գութմանը հանդես եկավ «Ցեղասպանության սկզբնավորությունը» հոդվածով ու գրքով և շեշտեց, որ հայերի 1915 թվականի կոտորածը Թուրքիայում նոր ժամանակների առաջին գենոցիդն է, որը պետք է դատապարտվի, իսկ հանցավորները` պատժվեն: Այնուհետև մեկը մյուսի հետևից լույս տեսան բազմաքանակ նման գրքեր ու ժողովածուներ, փաստաթղթեր ու վկայություններ:

Նյութը`  Ք. Ա.–ի