Մթնոլորտի և հողի հնչեղության միջոցով էի ես թափանցում հայ ազգային մշակույթի ոգու մեջ. Ավետ Տերտերյան

Սկիզբը` «Կգրե՞ր արդյոք Ավետն իր վսեմ, վեհաշունչ սիմֆոնիաները, եթե Ալֆրեդ մնար»:

Ավետ Տերտերյանն, ըստ էության, դարձավ նոր սիմֆոնիկ ոճի հիմնադիրը։ Նա ընդլայնեց սիմֆոնիկ ժանրի շրջանակները, հարստացրեց նրա սինթետիկ էությունը, անդրադարձավ հայկական ժողովրդական և հոգևոր երաժշտության, հնագույն արևելյան մշակույթների խոր ավանդույթներին։ Նա մտածում էր էպիկական և միստերիալ ձևերով։ Նա ստեղծեց մեր բարդ ժամանակի ինքնատիպ սիմֆոնիկ տարեգրությունը XX-XXI դարերի սահմանագծին՝ լի գալիք իրադարձությունների կանխատեսմամբ։ Նրա սիմֆոնիաների տաղանդավոր մեկնաբանը դարձավ Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի գլխավոր դիրիժոր Դավիթ Խանջյանը։ Տերտերյանը նրա հետ հասավ ընդհուպ մինչև Հինգերորդ սիմֆոնիան, որը ստեղծվեց «Gevandhausen» նվագախմբի պատվերով, և որի պրեմիերան տեղի ունեցավ Գալեում, 1980թ. նոյեմբերի 11-ին, Քրիստիան Քլյուտիգի ղեկավարությամբ։ Իսկ մեկ տարի անց Հինգերորդ սիմֆոնիան կատարվեց Թբիլիսիում, սիմֆոնիկ երաժշտության համամիութենական փառատոնում՝ Վալերի Գերգիևի ղեկավարությամբ։ 1982թ. հոկտեմբերին Մոսկվայում, կոնսերվատորիայի Մեծ դահլիճում, և մեկ ամիս անց՝ նոյեմբերի 7-ին, Լենինգրադում, Դ.Շոստակովիչի անվան ֆիլհարմոնիայի դահլիճում, մեկ համերգի ընթացքում կատարվեցին Չորրորդ և Հինգերորդ սիմֆոնիաները։ Դիրիժորն էր լեգենդար Գենադի Ռոժդեստվենսկին:

Ավետ Տերտերյանի սիմֆոնիաների յուրաքանչյուր կատարում, որտեղ էլ որ դրանք տեղի ունենային, մեծ իրադարձություն էր դառնում։ Սիմֆոնիաների ձայնային ծավալն ապշեցնում էր ասես տիեզերական ու վերժամանակային ընդգրկմամբ, դրանց բովանդակությունը՝ միտված մարդկության գլոբալ հիմնախնդիրներին, տպավորում էր, տագնապեցնում, կարեկից սիրտ պահանջում։ Նա իր սիմֆոնիաները ստեղծում էր որպես գործողություններ, որպես ծիսակատարություններ, որոնց անպայման ընդգրկվում էր նաև ունկնդիրը։ Տերտերյանը ոչ թե պարզապես հերթական սիմֆոնիա էր գրում, այլ ամեն անգամ էլ ավելի խորն էր լուսաբանում կեցության խնդիրը և էլ ավելի սուր էր դնում մարդկության ճակատագրում արվեստի դերի, բարձր ոգեղենության հարցը։ Բայց իր սիմֆոնիաների էության մասին պարզ ու հասկանալի էր խոսում։ Թղթակցի՝ «Ինչի՞ մասին են Ձեր սիմֆոնիաները» հարցին Տերտերյանը պատասխանում էր. «Այն մասին, ինչ Դուք ինքներդ... Ամեն ինչ կախված է մարդուց, նրա բովանդակությունից։ Եվ հնչյուններն ընդամենը արթնացնում են նրա մեջ այդ հիշողությունը՝ գենետիկական, տոհմիկ հիշողությունը...»:

Հրապարակախոսական շիկացածությամբ, երաժշտական լեզվի ինքնատիպությամբ, սիմֆոնիկ ոճի նպատակայնությամբ Տերտերյանի սիմֆոնիաները կարելի է համեմատել Մալերի և մեր ժամանակակից Շոստակովիչի սիմֆոնիկ շարքերի հետ։ Նրա ութ սիմֆոնիաները սիմֆոնիկ էպոս են, որը պատմում է մարդկության պատմության մասին։ Նա իր ստեղծագործության մեջ իրականացրել է սիմֆոնիզմի գլխավոր առաքելությունը՝ ավանդույթների ու մշակույթների միավորումը... Շարունակելով սիմֆոնիզմի դասական ավանդույթները՝ Ավետ Տերտերյանը հանդես է գալիս որպես իսկական նորարար։ Նա առաջինն է սիմֆոնիկ նվագախմբի կազմի մեջ մտցրել այն ժողովրդական գործիքները, որոնց պատմությունը սկսվում է նախապատմական ժամանակներից։ Դրանք են դուդուկը և զուռնան, որոնք հնչեցին նրա Երրորդ սիմֆոնիայում, դա նաև քամանչան է, որը նրա Հինգերորդ սիմֆոնիայի «գլխավոր հերոսն» է, դափը, որն իր միապաղաղ և գերող «խոսքով» բազմանշանակ ուղեկցում է Յոթերորդ սիմֆոնիայի սիմֆոնիկ զարգացմանը։ Ավետ Տերտերյանը նաև եվրոպական գործիքներին էր հաղորդակից դարձնում այդ պատմական խորքին։ Նրա մոտ միանգամայն այլ՝ հին ծիսակարգային միստերիաների կերպարների հետ ասոցիացվող հնչողություն էր ստանում տուբան, որը չափավոր, մեկ տոնով պահում էր Ութերորդ սիմֆոնիայի հիմքը, կամ տամտամը Վեցերորդ սիմֆոնիայում՝ թատերականորեն ընդգծված և նվագախմբի կենտրոն հանված։ Որպես տիեզերական զրույց է հնչում երգչախումբը Երկրորդ սիմֆոնիայում, որպես գլոբալ ծանուցում մի ինչ-որ համամարդկային բանի մասին' հնչում են զանգերը նրա Երրորդ, Հինգերորդ և Յոթերորդ սիմֆոնիաներում... Նրա սիմֆոնիաները հրապարակախոսական են իրենց ոգով։ Նրանք նախազգուշացնում են աշխարհի ունայնության մասին, կանխատեսելով ներկա իրադարձությունների հետևանքները՝ մերկացնում են այն մտածելակերպը և, իհարկե, կենսակերպը, որոնք չեն կրում բարձր, համամարդկային պատասխանատվության զգացում:

Նրա ստեղծագործության մեջ խորն են նաև մտերմիկ, միայնակ խոհերը։ Նրա Երկրորդ լարային կվարտետի (գրված 1991թ. Սևանում, Այրիվանք գյուղում, հենց նոր կառուցված իր տանը) իռեալ, ասես ծագող արևի շողերում տարրալուծվող հնչյունները տպավորում են երկնային ոլորտներից լսվող հնչյունների նման, հնչեցնում են ասես կոմպոզիտորի մի ինչ-որ անդրսահմանային կանխազգացում:

Արտահայտման նորարարական, անզիջում ոճը գրավել ու գրավում է արդիականության առաջատար դիրիժորների ուշադրությունը Տերտերյանի երաժշտության հանդեպ։ Նրանց մեջ են Ալեքսանդր Լազարևը (Մոսկվա), Ջանսուղ Կախիձեն (Վրաստան), Դմիտրի Լիսը (Եկատերինբուրգ), Մուրադ Անամամեդովը (Ռուսաստան, Յարոսլավլ)... Նրա սիմֆոնիաները մեկնաբանել փորձում են եվրոպական շատ դիրիժորներ, որոնք այդ կատարումները վերածում են քրիստոնեական գիտակցությամբ տոգորված բազմանշանակ, սոցիալական ակցիաների։ Նրանց թվում են Էկեհարդ Քլեմը, Միխայել Հելմրատը (Գերմանիա), Հանս Լեենդերսը (Հոլանդիա), Պետեր Ետվոշը (Ֆրանսիա) և շատ ուրիշներ:

Ավետ Տերտերյանի մեծագույն կոմպոզիտորական վարպետությունը ոգեշնչում էր ստանում արվեստի ուժի նկատմամբ ունեցած հավատից. նրանում էր նա տեսնում մարդկության փրկությունը։ Եվ այնուամենայնիվ, երաժշտությունը նրա համար գաղտնիք մնաց։ «Որտեղի՞ց է այն գալիս»,- հարցը վերաուղղում էր թղթակիցներին և պատասխանում. «Դա չճանաչված երևույթ է... Դրան պետք է գալ... Դա ասես Աստծո պարգև է. այն կամ կա, կամ՝ ոչ...»:

Տերտերյանը երազում էր թատերական մեծ արար, ժողովրդական օպերա-օրատորիա գրել՝ նվիրված V դարի հայ մեծ զորավար Վարդան Մամիկոնյանին։ Նա դա պատկերացնում էր Սարդարապատում, թանգարանի շենքի, Սարդարապատի հերոսամարտին (1918) նվիրված հուշակոթողի առջև բեմականացված, հուշարձան, որը հայ անվանի ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանի ճարտարապետական գլուխգործոցն է։ Տերտերյանը հայեցակարգային մտածողություն ուներ, միացնում էր ժամանակները, դարաշրջանները, գեղարվեստական ոճերն ու ուղղությունները։ Եվ այս առումով նա ընդլայնեց պատմության ժամանակային կոորդինատների ընկալման շրջանակները։ Նրա շատ պլաններ անկատար մնացին։ Բայց կա ստեղծագործության առեղծվածային էներգիան, որը շարունակում է զարգացնել ավանդույթները, իրականացնել չիրականացած մտահղացումները, երազները։ Տերտերյանի երաժշտությունը, նրա սիմֆոնիաները միշտ իրենց մեջ հայտնագործություններ են կրելու և ունկնդրի մեջ արթնացնելու են այս աշխարհն ավելի խոր, վառ, ծավալուն ընկալելու կարողություն:

աղբյուրը` «Ազգային գաղափար» ամսագիր /էլեկտրոնային տարբերակ/

Նյութը պատրաստեց` Ք. Ա-ն