Աշխարհին պլշած աչքերով նայող, ամեն ժամ և ամենուր հրաշք փնտրող տղան՝ Ալբերտ Յավուրյան

20-րդ դարի հայ մշակույթի պատմության գիտակները գոնե համառոտ տեղեկություններ պիտի ունենան Հայաստանի Լենինյան կոմերիտմիության մրցանակի դափնեկիր, Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր, Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ, կինոօպերատոր Ալբերտ Յավուրյանի մասին:

1962 թվականին ավարտել է կինոմատոգրաֆիայի համամիութենական պետական ինստիտուտը (ԹթԼԽ): 40-ամյա ստեղծագործական գործունեության ընթացքում Ալբերտ Յավուրյանը նկարահանել է ավելի քան երեք տասնյակ ֆիլմեր, որոնց թվում են «Բարեւ, ես եմ» (պետական մրցանակ՝ 1965 թ.), «Երջանկության մեխանիկա» (պետական մրցանակ՝ 1983 թ.), «Աշուղ Ղարիբ» («Նիկա» մրցանակ՝ 1984 թ.), «Երեւանյան օրերի խրոնիկա», «Երկունք», «Ապրեցեք երկար», «Մենավոր ընկուզենի» եւ այլն: Համագործակցել է հայտնի ռեժիսորներ Ֆ. Դովլաթյանի, Գ. Մելիք-Ավագյանի, Ն. Հովհաննիսյանի, Կ. Գեւորգյանի, Դ. Կեսայանցի հետ: Սերգեյ Փարաջանովի հրավերով «Վրացֆիլմ» կինոստուդիայում նկարահանեց «Աշուղ Ղարիբ» ֆիլմը, իսկ 1986 թվականին «Հայֆիլմ» կինոստուդիայում, դարձյալ Սերգեյ Փարաջանովի հետ սկսեց նկարահանել «Խոստովանություն» ֆիլմը, որը ռեժիսորի հիվանդության եւ մահվան պատճառով մնաց անավարտ:

1991 եւ 1994 թվականներին Իրանում Ա. Յավուրյանը նկարահանել է երկու կինոնկար՝ «Տովարիշչ» եւ «Զինապարտ», որոնցից վերջինը Թեհրանի միջազգային կինոփառատոնում ճանաչվել է որպես «օպերատորական լավագույն աշխատանք»:

1977 թվականից մանկավարժական գործունեություն է իրականացնում Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանում: 1997 թվականից պրոֆեսոր Յավուրյանը ՀՊՄՀ-ի կուլտուրայի ֆակուլտետի կինոյի եւ հեռուստատեսության ամբիոնի վարիչն է: 2002 թվականից կինոարվեստի «Նիկա» ակադեմիայի անդամ է: Արժանացել է պետական բազմաթիվ պարգեւների, այդ թվում՝ «Մովսես Խորենացի» մեդալի (1997 թ.):

2005 թվականին Ալբերտ Յավուրյանին շնորհվեց Թեքեյան մշակութային միության բարձրագույն պարգեւը՝ «Ադամանդակուռ Արարատ» շքանշանը: Կինոգետ Սուրեն Հասմիկյանը, ով փայլուն գիտի հայ կինոյի պատմությունը, 20-րդ դարի 60-ական թվականների հայ կինոյի գործիչների առաջին շարքում դասում է կինոօպերատոր Ալբերտ Յավուրյանին: Իսկ արձակագիր, դրամատուրգ, սցենարիստ Պերճ Զեյթունցյանն ասում է. «Ասա, թե որ ռեժիսորի հետ ես աշխատել, ասեմ ինչ որակի օպերատոր ես դու: Իսկ Ալբերտ Յավուրյանն աշխատել է ոչ ավելի, ոչ պակաս՝ Ֆրունզե Դովլաթյանի եւ Սերգեյ Փարաջանովի հետ: Նա՝ մեր լավագույն օպերատորը, ոչ թե ֆիքսում է սցենարիստի եւ ռեժիսորի պարտադրած իրականությունը, այլ եռամիասնության մասն է կազմում հավասարի իրավունքով»: Քաչալ Համոյի գլխին ոչ մի գլխարկ հարմար չեկավ, թուրքի մայլի Հրուշը տասնմեկ մարդ ունեցավ, ու էս տասնմեկ մարդն էլ «վառելու բան» եղան, էս քաղաքին ոչ մի անուն չհարմարվեց: Ալեքսանդր ցարի ժամանակ քաղաքը կոչվեց Ալեքսանդրոպոլ, Լենին ցարի ժամանակ Լենինական ասեցին (լուսահոգի Մհեր Մուշեղիչը՝ Մկրտչյանը մի օր ասաց. «Այ մարդ, մեր Լենինականը հազար տարի կար, Լենինն ո՞վ էր, որ ասում են, թե իր անունով է մեր քաղաքը»)... Լավ է, որ էս վերջին ցարերի ժամանակ էլ քաղաքի անունը չփոխեցին... Հա, էս Գյումրի-Լենինականում, որ իր խիստ սովորույթներն ունի, որ իրեն հատուկ բառն ու բանը, գույնը ունի, բանաստեղծների, գուսանների, նկարիչների, ասքասացների, խոսքաշեն ու տնաշեն մեծ մարդկանց մեջ 1935-ին պիտի ծնվեր Ալբերտ Յավուրյանը... - 1935 թիվ, օգոստոսի 26. մայրս ինձ լույս աշխարհ է բերում: Հայրս երկու ֆայտոն վերցնում, գնում է երկաթգծի ծննդատուն: Մի ֆայտոնում տեղավորում է ինձ ու մորս, նաեւ ինքն է նստում, մյուս ֆայտոնի մեջ՝ զուռնաչիների դաստա եւ ցնծությամբ, ամբողջ Լենինականով զուռնա հնչեցնելով ինձ տուն են բերում: Զուռնան էլ հասարակ, սովորական զուռնա չէր: Նվագողը Լեւոն Մադոյանն էր, այն տարիներին երիտասարդ, բայց, դե, Լեւոն Մադոյանն էր... Իսկական կինո: Ամեն ինչ խաղ էր, ամեն ինչ գույն էր, ամեն ինչ՝ խոսք, բարի խաղ-գույն-խոսք: Սրան գումարած՝ տան պատի վրայով իջնող հրաշագեղ կարպետը, որը այս տան պապերի թողածն էր, նրանցից մնացած հիշատակը: Փոքրիկ տղայի հիշողության մեջ միշտ պիտի վառ մնան այդ գորգի գույները, եւ նա այս կարպետի գույներից ու գծանկարներից պիտի խենթանա, պիտի իր համար գծեր ու գույներ որոնի: Ու թեեւ այդ կարպետն այժմ էլ կախված է Ալբերտ Յավուրյանի երեւանյան բնակարանի պատից, ու կարպետի վրա Ալբերտ Յավուրյանի հայդուկ պապի նկարն է կախված, բայց այն ավելի շատ հոգեւոր ներկայություն ունի...

30-40-ական թվականների Լենինական-Գյումրին սոսկ պայծառ գույների, սրամիտ ու զվարճալի խոսքի քաղաք չէր: Իզուր չէր այս քաղաքին Լենինական անունը տրվել (անկեղծ ասած, էդ ժամանակների մասին մտածելիս ինձ միշտ թվում է, որ երկրի բոլոր քաղաքները միայն երկու անուն պետք է ունենային՝ Լենինական կամ Ստալինավան): Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ, պատերազմի տարիներին ու պատերազմից հետո պիտի մարդկանց վախեցնեին: Ու այստեղ էլ էր այդպես. քաղաքի փողոցներով գրեթե ամեն օր «հայրենիքի դավաճաններ» էին տանում: Երկու զինվորի ուղեկցությամբ քաղաքում ման էին տալիս խեղճուկրակ տղամարդկանց, անգամ ծերունիների ու կանանց՝ «ժողովրդի դավաճանների»: Այս պատկերը մշտապես կմնա Ալբերտ Յավուրյանի հիշողության մեջ: Եվ գուցե դա պետք է լինի պատճառը, որ նրա ստեղծած վառ, պայթող գույներով կինոկադրերը դիտելիս նաեւ այս մարդու թախիծն ու տխրությունն ես տեսնում: - Եվս մեկ բան է մնացել իմ հիշողության մեջ, դաժան մի պատկեր...- Յավուրյանը մի պահ կարկամում է, ապա դժվարությամբ շարունակում.- Տատս, մանկավարժ լինելով, պատերազմից առաջ մանկատան տնօրինության տրամադրության տակ էր աշխատում: Քանի որ մայրս էլ աշխատում էր, տատս, ստիպված, ինձ ամեն օր իր հետ տանում էր իր աշխատատեղը... Մի անգամ, մանկատան դարպասներին մոտենալով, տեսանք պատի տակ թողնված, բարուրված մի երեխա: Պատերազմի տարիներին գուցե այդպիսի դեպքեր էլի են եղել, սակայն այս տեսարանը հոգուցս դուրս չի գալիս... ... Պատերի տակ թողնված բարուրված երեխաներ, հացի հերթեր, սով, կաթվածահար մարդիկ, անվերջ տեղից-տեղ փոխադրվող, օրվա հացը վաստակելու հույսով թափառական դարձած մարդիկ... Այս պատկերները մենք հետո պիտի տեսնենք Ֆրունզե Դովլաթյանի «Երկունքը» կինոնկարում, որի օպերատորը նույնպես Ալբերտ Յավուրյանն է: Ինչպես իր նկարահանած շատ ու շատ կինոնկարներում, այստեղ եւս, թվում է, թե նկարահանող սարքը չի աշխատել, այլ մարդու աչքն է արձանագրում ամեն ինչ, մարդու հոգին է ցավն ապրում: Ալբերտ Յավուրյանի ստեղծագործական յուրահատկությունն էլ հենց այս է՝ պատկերն անցկացնել աչքի եւ հոգու միջով: Եվ միայն այդ դեպքում կինոն սոսկական զվարճալիքից դառնում է մարդու հոգու կենսագրությունը: ... Մինչեւ 11 տարեկան հոր գուրգուրանք չտեսած տղան, իր չորսդին սփռված դառնություն ու տիեզերական որբություն եւ հենց այս իսկ պատճառով՝ չարություն տեսած տղան բարեբախտաբար չչարացավ: Չչարացավ, որովհետեւ, այս ամենը կլլելով, կինոյի խաղ դարձրեց: Իր նախնիների մեջ լուսանկարիչներ են եղել, ովքեր սեւ շորով ծածկված հսկա մեքենայի մեջ են առել մարդկանց ուրախություններն ու երազանքները, այդ սարքի դեմ-դիմաց նստած մարդկանց զգաստությունը, այսինքն՝ խաղը: Լենինականյան փոքր ու նեղ տունը, ուր միայն երկու մահճակալ եւ մեկ սեղան էր տեղավորվում, հարեւանում էր երեքհարկանի մի շենքի, ուր բաց առաստաղով մի սենյակ կար: Այստեղ էլ, հավանաբար, եղել է Ալբերտ Յավուրյանի նախնիների լուսանկարչատունը: Այստեղ լուսանկարներ էին արվում, այսինքն, իսկապես, լույսն էր նկարվում՝ լույսն իր բոլոր երանգներով ու խորություններով: Աշխարհին պլշած աչքերով նայող, ամեն ժամ եւ ամենուր հրաշք փնտրող տղայի հոգում այս ամենն ապրել է ենթագիտակցաբար:

Տարիների, տասնամյակների ընթացքում իր իսկ խորքերում ապրող գույները, լույսը, ստվերը, լույսերի, գույների, ստվերների խաղը իրականություն է դարձել նախ Գրիգոր Մելիք-Ավագյանի ռեժիսորությամբ ստեղծված «Յոթ երգ Հայաստանի մասին», ապա նաեւ Սերգեյ Փարաջանովի ֆիլմերում: Ու այս ամենը գալիս է հաստատելու, որ Ալբերտ Յավուրյանի արվեստը վավերագրություն, փաստագրություն, արտաքին աշխարհի վերատպություն չէ, այլ իրերի ու մարդկանց հոգին թափանցելու, անիմանալին, անտեսանելին, վերծանելու արվեստ: Այս ամենին գալիս, գումարվում է մայրը՝ Գոհարը, որին «Սիրուն Գոհար» էին կոչում, հասկանալի է, անզուգական գեղեցկության շնորհիվ... - Մայրս ինձ շատ էր սիրում: Բնական է, բոլոր մայրերն էլ սիրում են իրենց զավակներին: Բայց մորս մոտ հավելյալ զգացողական, էմոցիոնալ վերաբերմունք կար: Ու հիմա, երբ մայրս արդեն չկա, ուզում եմ կանչել. «Մայր իմ, ո՞ւր ես, եկ, տես, թե ես ինչ եմ դարձել եւ ով եմ դարձել: Գիտեմ, որ դու չես ամաչի որդուդ համար...»... Այս ամենի մեջ, իհարկե, դրամատիկ, առավել եւս ողբերգական բան չկա: Բայց ես միշտ մտածում եմ, որ նա կանխորոշեց իմ ճակատագիրը, նա ինձ հանձնեց ճակատագրի բախտին ու խնդրեց, աղաչեց, աղոթեց, որ ճակատագիրն իմ նկատմամբ դաժան ու չար չլինի: Այդպես էլ եղավ: Ճակատագիրս դարձավ ոչ թե իմ թշնամին, այլ՝ ուսուցիչը....

 Աղբյուրը` «Ազգ» օրաթերթ

Նյութը պատրաստեց` Ք. Ա.-ն