Ի՞նչ հաց ենք ուտելու վաղը. ալյուրի հարստացման դեմ և կողմ տեսակետներ (մաս 1-ին)

ՀՀ առողջապահության նախարարությունը ահազանգում է. ամենամյա հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Հայաստանում բարձր տարածվածություն ունեն մի շարք հիվանդություններ, որոնք պայմանավորված են մարդու համար անհրաժեշտ վիտամինների և մետաղների' երկաթի, ցինկի, ֆոլաթթվի անբավարարությամբ: Երեխաների և վերարտադրության տարիքի կանանց մոտ բարձր տարածվածություն ունի սակավարյունություն ը, նյարդային խողովակի զարգացման բնածին արատների (Spina bifida) ցուցանիշը 4 անգամ ավելի է միջին պոպուլյացիոն ցուցանիշից, իսկ մեծահասակ բնակչության շրջանում մեծ տարածվածություն ունեն սիրտ-անոթային հիվանդությունները և ինֆարկտը:

Նշված հիվանդությունների կանխարգելման և բնակչության առողջությունը հանրության մակարդակով բարելավելու նպատակով նախարարության կողմից ընտրվեց ալյուրի հարստացման հանրային առողջապահական միջոցառումը, որը ոչ միանշանակ և որոշակի վերապահումով ընդունվեց հանրության կողմից: Բնակչության լայն շրջանակները ծրագրի մասին տեղեկացան միայն ՀՀ կառավարության կողմից նոյեմբերի 13-ի նիստում «Ցորենի ալյուրի հարստացման մասին և Հայաստանի Հանրապետության վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքում լրացումներ կատարելու մասին օրենքների նախագծերը » հաստատելուց հետո,այսինքն' ժողովրդին ժամանակ չհատկացվեց պատշաճ կերպով իրազեկվելու: «Արմենպրես»-ը փորձել է անդրադառնալ ցորենի ալյուրը երկաթով և ֆոլաթթվով հարստացնելու ծրագրի մասին բնակչությանը հուզող հարցերին' ներկայացնելով դեմ և կողմ տեսակետները:

Ինչո՞ւ են պարտադրում օգտագործել ցորենի հարստացված ալյուրով հաց

ՀՀ կառավարության ներկայացրած օրինագծում նշվում է, որ 2005 թվականի Հայաստանի ժողովրդագրական և առողջապահության հարցերի հետազոտության (ԺԱՀՀ) տվյալներով' նախադպրոցական տարիքի (6-59 ամսական) երեխաների և վերարտադրողական տարիքի (15-49 տարեկան) կանանց շրջանում առկա է սակավարյունության 37 և 25 % տարածվածություն: Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) համաձայն' սակավարյունության 90 տոկոսը պայմանավորված է երկաթի անբավարարությամբ:

Կանանց և երեխաների սակավարունության տարածվածությունը դինամիկայում

Անեմիաների բարձր տարածվածություն և զգալի աճ երեխաների (24%-37%), մանկածին տարիքի կանանց (12%- 25%) և հղիների (12%- 39%) շրջանում:

«Իրազեկ և պաշտպանված սպառող» ՀԿ նախագահ Բաբկեն Պիպոյանը բացթողումներ է նկատել կառավարության ներկայացրած վիճակագրական վերլուծություններում և կարծիք է հայտնում, որ դրանք համարժեքորեն չեն արտահայտում իրական պատկերը: «2005 թվականի ԺԱՀՀ վիճակագրական ծառայությունում նշված է, որ 2000 և 2005 թվականի ցուցանիշների մեջ ամենամեծ տատանումը գրանցվել է Երևանում և Գեղարքունիքում, հնարավոր է, որ այս մարզերում տեղի են ունեցել տեխնիկական թերություններ, որոնք ազդել են հետազոտութ յան ցուցանիշի վրա»,- մեջբերում է Պիպոյանը: Նա նաև ուշադրություն է հրավիրում այն խնդրի վրա, որ եթե 2005 թվականի ԺԱՀՀ հետազոտության ժամանակ կանանց և երեխաների շրջանում սակավարյունության մակարդակի բացահայտումը որպես առանձին բաղադրիչ է դիտրակվել, ապա 2010 թվականի վիճակագրության մեջ սակավարյունությունն առանձին բաղադրիչ չի դիտարկվել:

Ի պատասխան դիտարկմանը' ՀՀ ԱՆ փոխնախարար Սերգեյ Խաչատրյանը հավաստիացնում է, որ յուրաքանչյուր մարզի համար սխալների ուղղում է կատարվել, որոնց հիման վրա հետազոտության վերջնական եզրակացության մեջ տրվել է եզրահանգում: Իսկ 2010 թվականի հետազոտության մեջ կանանց և երեխաների շրջանում սակավարունության մակարդակի բացահայտումը որպես առանձին բաղադրիչ չի դիտարկվել ֆինանսական միջոցների անբավարարության պատճառով:

Ի՞նչ է ավելացվելու ալյուրին և որքա՞ն չափաբաժնով

Ցորենն իր մեջ պարունակում է մարդու համար կենսական անհրաժեշտություն ունեցող տարբեր օգտակար նյութեր' B1 (թիամին), B2 (ռիբոֆլավին), B6 վիտամիններ, ինչպես նաևˋ ֆոլատ, երկաթ, նիացիոն: Սակայն աղալու ընթացքում կեղևն առանձնացվում է, և ստացված ալյուրը կորցնում է այդ միկրոտարրերի մեծ մասը: «Ցորենի ալյուրի հարստացումն, ըստ էության, ցորենի աղալու ընթացքում միկրոսնուցող հանքային նյութերի և վիտամինների կորուստների վերադարձն է ալյուրի մեջ,- «Արմենպրես»-ի հետ զրույցում բացատրեց Սերգեյ Խաչատրյանը,- քաղաքացին որևիցե խնդÕ �ր չի ունենա, որովհետև երկաթը երբեք կումուլացիայի չի ենթարկվում օրգանիզմում, բացի այդ,այն չափաբաժինը, որն ավելացվելու է ալյուրի մեջ, շատ չնչին է»:

Ծրագրով կառավարությունը նախատեսում է ֆոլաթթվով և երկաթով հարստացնել ՀՀ-ում արտադրվող բարձրակարգ և առաջին կարգի ալյուրը: Պահանջը կտարավածի օրական 30 տոննա և ավելի հզորություն ունեցող հոսքագծեր շահագործող ալյուր արտադրող կազմակերպությունների վրա, որը կազմում է Հայաստանում արտադրվող ալյուրի 80-85 տոկոսը:

ՀՀ առողջապահության նախարարության հանրային առողջության բաժնի պետ Հրայր Ասլանյանի ներկայացրած տվյալների համաձայն' նախնական հաշվարկներով 1 կգ սպիտակ ալյուրին ավելացվելու է 20-30 մգ երկաթ և մինչև 1 մգ ֆոլաթթու: «Կառավարությունը դեռ չի հաստատել չափորոշիչները, և այս հաշվարկները դեռ նախնական են»,- նշում է Ասլանյանը:

Իսկ հացամթերքի սպառումը մեկ շնչի հաշվով, ըստ ՀՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության «Պարենային ապահովություն և աղքատություն» 2014 թվականի զեկույցի, 2013-ին կազմել է 141, 8 կգ:

Ինչո՞ւ է ծրագիրը կատարվում ամբողջ բնակչության և ոչ թե թիրախային մակարդակով

Այս հարցին դեկտեմբերի 20-21-ը Առողջապահության նախարարության կազմակերպած սեմինար-քննարկմանն ադրադարձել է ՀՀ առողջապահության նախարար Արմեն Մուրադյանը: «Եթե հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ բնակչության ընդհանուր պատկերն արտացոլող թիրախային խմբերի մոտ հիվանդությունների տարածման տոկոսը բարձր է, ապա նշանակում է' պետք է միջոցառումներ ձեռնարկել հանրային մակարդակով: 37 տոկոս սակավարունությունը նախադպրոցական տարիքի երեխաների և 25 տոկոս վերարտադրողական տարիքի կանանց մոտ բավական բարձր ցուցանիշ է, որպեսզի ծրագիրն իրականացվի հանրա յին մակարդակով»,- պարզաբանել է նախարարը:

Ամբողջ բնակչության մակարդակով «Ցորենի ալյուրի հարստացման» ծրագրի իրականացմանը դեմ է «Հայաստանի սպառողների ազգային ակադեմիայի» նախագահ Մելիտա Հակոբյանը' հիմնավորելով, որ այդ կերպ խախտվում է սպառողի իրավունքը: «Հարստացնելով ալյուրի 85 տոկոսը և թողնելով միայն 15 տոկոսը
(հաշվի առնելով, որ ներկրովաղ ալյուրը ևս հարստացված է)' խախտվում է սպառողի կարևորագույն' ընտրության իրավունքը»,- նշում է Հակոբյանը: Ի նկատի ունենալով Հայաստանի երկրաբանական առանձնահատկությունները' փորձագետն առաջարկում է նաև նախքան ծրագրի իրաÕ �անացումը հետազոտություններ իրականացնել հանրապետության բոլոր մարզերում' ստուգելով այդ շրջաններում արտադրվող գյուղմթերքի մեջ առկա երկաթի առկայությունը:

Ինչո՞ւ աշխարհի 82 երկիր հարստացնում է ալյուրը, մյուսները' ոչ

Ալյուրի հարստացման ծրագիրն իրականացնող «Food Fortification Initiative»-ի (FFI) պաշտոնական կայքի համաձայն' աշխարհի 82 երկրներ օրենք են ընդունել պարտադիր հարստեցնելու արդյունաբերության մեջ աղացվող հացահատիկի առնվազն մեկ տեսակ: 81 երկրներ և Պակիստանի Փունջաբի նահանգը օրենք են ընդունել ցորենի ալյուրի, ևս 12 երկրներ եգիպտացորենի ալյուրի, իսկ 6 երկիր բրնձի ալյուրի հարստացման վերաբերյալ:

Նկարում կապույտով նշված են այն երկրները, որ պահանջում են հարստացնել ցորենի, եգիպտացորենի և/կամ բրնձի ալյուրը:

Հայաստանում ՄԱԿ-ի մշտական համակարգողի ժամանակավոր պաշտոնակատար Հենրիետ Արենսի խոսքով' բնակչության սնուցման ռազմավարության մեջ տարբեր երկրներ ընտրում են տարբեր ձևեր: Օրինակ, հարևան Վրաստանը և Ղրղզստանը բնակչությանը բաժանում են փոշով լցված ծրարներ, որոնք ավելացվում են պատրաստի սննդի մեջ: «Սննդի հարստացման քաղաքականությունը շատ ավելի լայն է, քան ալյուրի հարստացումը: Այն ընդգրկում է բազմաթիվ գործողություններ, որոնց համընդհանուր արդյունքը պետք է լինի նպաստել ա ռողջ և լավ սնուցված բնակչությանը: Ալյուրի հարստացումը այն միջոցառումներից մեկն է, որ իրականացվում է, երբ հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ բնակչության մոտ կա միկրոտարրերի պակաս»,- պարզաբանում է նա:

Կանադայում «Ալյուրի հարստացման նախաձեռնություն» կազմակերպության տեխնիկական աջակցության և վերապատրաստման խմբի ներկայացուցիչ Քվենթին Ջոնսոնը ԱՆ կազմակերպած սեմինար-քննարկման ժամանակ նշեց, որ Կանադայում հարստացվում է ոչ միայն ալյուրը, այլև' հյութերը, կաթը, և խլոպիաները: 1948 թվականից Կանադայում պարտադիր հարստացում է իրականացվում: «Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ ալյուրի հարստացումը ոչ միայն հանրայի ն առողջապահության ամենաէժան և արդյունավետ տարբերակն է, այլև հանրության լայն զանգվածներին հասցնելու ամենահարմար միջոց»,- նշում է կանադացի փորձագետը: Նրա խոսքով'66 տարիների փորձը ցույց է տալիս, որ միկրոտարրերով հարստացման շնորհիվ բնակչության շրջանում նվազել են սակավարունության, բնածին արատներով ծնունդների տարածվածության մակարդակը: «Սննդի հարստացումը որևէ բացասական հետևանք չի ունեցել Կանադայի բնակչության վրա»,- լրագրողների հարցին պատասխանեց Ջոնսոնը:

Սյունե Բարսեղյան