Արցախը՝ գերտերությունների կռվախնձոր…

Հայ-ադրբեջանական վերջին բախումները ցույց տվեցին, որ աշխարհում երկար ժամանակ ընդունված այն կարծիքը, թե իբր ղարաբաղյան հակամարտությունը պատկանում է, այսպես ասած, սառեցված հակամարտությունների թվին, թյուր էր ու անհիմն. այն, իրականում, երբևիցե սառեցված չի էլ եղել և բախումներ, թեկուզ և ոչ այս ծավալի, բայց եղել են, եղել են և զոհեր, պարզապես, աշխարհը հիմա որոշեց «աչք չփակել» ստեղծված իրավիճակի վրա ու իբր քայլեր ձեռնարկել՝ հարցը կարգավորելու ուղղությամբ:

Եթե ուշադիր եք փորձագիտական շրջանակներից հնչող կարծիքներին ու տեսակետներին, ապա նկատած կլինեք, որ ի թիվս այլ տարբերակների՝ լայնորեն շրջանառվում է և տարածաշրջանում՝ ղարաբաղաադրբեջանական շփման գծում, խաղաղապահներ տեղակայելու հարցը, որն ստեղծված իրավիճակում իբր կարող է հարցի լուծում հանդիսանալ: Առայժմ ձեռնպահ մնալով գնահատականներ հնչեցնելուց՝ նախ փորձենք հասկանալ՝ ինչ է ասել խաղաղապահներ. խաղաղապահ զորքերը հակամարտության կողմերի համաձայնությամբ երրորդ կողմի կամ ինչ-ինչ միջազգային կառույցների կողմից տրված մանդատի հիման վրա ձևավորված բազմազգ զինված ստորաբաժանումներն են, որոնք, մուտք գործելով հակամարտության գոտի՝ տեղակայվում են հակառակորդ ուժերի միջև բացված չեզոք գոտում՝ կոչված լինելով կանխելու զինված բախումների վերսկսումը, ինչպես նաև կատարում են մի շարք այլ՝ տեղի խաղաղ բնակչության կյանքի ապահովմանն ուղղված գործառույթներ:

Հրաշալի է. թվում է՝ սա այն է, ինչ անհրաժեշտ է մեզ՝ հայերիս: Բայց դա ընդամենը պատրանք է, իսկական խաբկանք: Բանն այն է, որ ինչպես համաշխարհային պրակտիկան է փաստում, երբ հակամարտ կողմերից մեկը որոշում է խախտել հրադադարի ռեժիմն ու կրկին վերսկսել պատերազմական գործողությունները, ապա, որքան էլ կարող է տարօրինակ թվալ, նույն այդ խաղաղապահ զորամիավորումները ձեռնպահ են մնում ակտիվ զինված հակազդեցությունից՝ իրականում դրանով նախահարձակ կողմին տալով հսկայական առավելություն: Այսպիսով՝ եթե մենք տանք մեր համաձայնությունը՝ այստեղ տեղակայելու բազմազգ խաղաղապահ զորքեր,դա ընդամենը կարող է նշանակել, որ մենք համաձայնել ենք արցախահայությանը դարձնել օտարների գերի՝ առանց դրա դիմաց գոնե ինչ-որ ռեալ անվտանգության երաշխիքներ ստանալու:

Բայց այս հարցը ևս մեկ, շատ կարևոր կողմ ունի. աշխարհաքաղաքականությունն է: Աշխարհում դժվար կարելի է գտնել ևս մեկ նմանատիպ տարածաշրջան, ուր բախվեն այսքան մեծ թվով երկրների շահեր՝ Անդրկովկասի համար դրանից բխող խիստ անցանկալի հետևանքներով հանդերձ: Ասել կուզի՝ Արցախում խաղաղապահներ տեղակայելը, չնայած որոշ երկրների համար, ինչպիսին, օրինակ, նույն Ռուսաստանն է, կարող է և ցանկալի լինել, բայց հաշվի առնելով, որ սովորաբար խաղաղապահ ուժերը լինում են բազմազգ, խիստ անհավանական կարելի է համարել այս սցենարը՝ խաղաղապահների տեղակայումը: Հասկանալու համար, թե ինչն է խնդիրը, հարկավոր է հարցն այս դիտարկել տարածաշրջանային և համաշխարհային տերությունների տեսանկյունից: Եթե խոսենք Ռուսաստանի մասին, ապա պետք է ասենք, որ այս երկրի համար իդեալական տարբերակ կլիներ, եթե նա մանդատ ստանար՝ միակողմանի կերպով ներկայացված լինելու Արցախում՝ խաղաղապահ զորքերի տեսքով. դա աշխարհաքաղաքական հսկայական առավելություն կտար նրան՝ թույլ տալով անգամ ժամանակի ընթացքում Արցախը սեփականաշնորհելու հույսեր տածել. սա, կարծում ենք գործնականում անիրագործելի առաջադրանք է Մոսկվայի համար, քանի որ բոլորն են հասկանում՝ Արևմուտքը երկրորդ Ղրիմ չի հանդուրժի: Օտար ուժերին թույլ տալ գալ ու հաստատվել իր «քթի տակ», Ռուսաստանը ևս չի կարող, քանի որ չի հանդուրժի նատոյական երկրներից գեթ մեկի փաստացի ռազմական ներկայությունն Անդրկովկասում: Ինչ վերաբերում է Թուրքիային, ապա վստահաբար կարող ենք պնդել, որ բազմազգ խաղաղապահները հենց այն են, ինչ վաղուց փափագում է Թուրքիան, քանի որ որպես Մինսկի խմբի անդամ երկիր նա, ըստ էության, հնարավորություն է ստանալու իր ներկայությունը բերել այս տարածաշրջանում՝ ներգրավվելով խաղաղապահ զորքերի կազմում: Իսկ Իրանի մասով վստահաբար կարելի է ասել, որ այս երկիրը որևիցե կերպ չի կարող ողջունել խաղաղապահների մուտքը մեր տարածաշրջան, քանի որ հրաշալիորեն հասկանում է, թե ինչ անկանխատեսելի հետևանքներով կարող է դա հղի լինել իր համար. Արևմուտքն ինչ-որ մի պահի, երբ հերթական անգամ կսրվեն իրանաամերիկյան հարաբերությունները, Արցախի տարածքը կարող է օգտագործել՝ Իրանի վրա նախահարձակ լինելու համար:

Այնպես որ կարծում ենք՝ խաղաղապահ զորամիավորումներ տեղակայելու մասին մտքերն անգամ խիստ վտանգավոր կարող են լինել ողջ տարածաշրջանի, բայց հատկապես Հայաստանի համար՝ դարձնելով Անդրկովկասը հավերժ անկայունության  տարածաշրջան, յուղ ավելացնելով առանց այն էլ խիստ բորբոքված կրակի վրա:

Դավիթ Բաբանով