Ընդդիմության «բանկրոտը»

1995թ-ից ակտիվ հետևում եմ Հայաստանի ընտրական գործընթացներին։ Ես, գոնե ինձ համար, պարզել եմ այն պատճառները, որոնք հանգեցնում են իրար հաջորդող ընդդիմությունների ձախողմանը։ Կարելի է կտրվել իրականությունից և ամեն ինչ բարդել իշխանության չկամության, ընտրակեղծարարության և զոռբայության վրա։

Այս ամենն, իհարկե, ճիշտ է, սակայն, եթե ընդդիմությունը միայն իրենից դուրս է փնտրում ձախողումների պատճառները, ապա դա, մեղմ ասած, քաղաքական «անգյալության» և անմեղսունակության դրսևորում է։ Օրինակ, չի կարելի ցանկացած ընտրություններից առաջ ապրել «միասնական ընդդիմության» «երազախաբությունը»։

Տեսականորեն ու առավել ևս՝ գործնականում, ընդդիմությունը միավորվել, մեկ ցուցակ դառնալ չի կարող։ Նախընտրական փուլում ընդդիմության միավորման թեման արհեստական շրջանառում է իշխանությունը՝ ստիպելով, որ այդ խայծն ընդդիմությունը կուլ տա։ Եթե ընդդիմադիր դաշտում կա այլընտրանքային կենտրոն, նա կարող է «ձեռնոց նետել» իշխանությանը։ Այդ այլընտրանքային կենտրոնի շուրջ բնական միավորում կլինի՝ առանց բարձրագոչ հայտարարությունների և անպտուղ բանակցությունների։

Ընդդիմության նման բնական դաշինքներ եղել են 1995-96, 2003-2004 և 2008թթ-ին, երբ կար ընդգծված առաջնորդ, գործողությունների որոշակի ծրագիր և փոփոխությունների ինչ-որ տեսլական։ Այսօր, երբ ՀԱԿ-ը, «Համախմբում»-ը, «Ժառանգություն»-ը կամ Պարույր Հայրիկյանը խոսում են դաշինքների կամ համախմբման անհրաժեշտության մասին, այդ զրույցները նույնիսկ մի տեսակ արհեստական են։

Պարզ չէ, թե ինչի շուրջ պետք է միավորվեն կուսակցությունները։ Եթե բոլորին միավորելու է իշխանափոխության գաղափարը, ապա դա հիմա նույնիսկ արհեստական թեմա է, որովհետև իշխանափոխություն ինքնին տեղի է ունենալու՝ պայմանավորված կառավարման համակարգի փոփոխություններով ու նաև այն հանգամանքով, որ 2018 թ.-ին Սերժ Սարգսյանը լքելու է նախագահի պաշտոնը։ Խնդիրն իշխանափոխության բովանդակությունն է, ինչի մասին, ի դեպ, ընդդիմությունը գրեթե չի խոսում։

Մինչդեռ՝ իշխանափոխությունն ընդամենը միջոց է, իսկ եթե այն դարձվում է նպատակ, ապա քաղաքական պայքարը տեղափոխվում է ռեսուրսային հարթություն, որտեղ ընդդիմությունն անխուսափելիորեն պարտվում է իշխանությանը։ Հենց այստեղ էլ դրսևորվում է ընդդիմության մյուս «տկարությունը»։ Ընդդիմությունը միավորման հիմքում միշտ դրել է այն փիլիսոփայությունը, որ հարթակի բազմամարդությունը հրապարակում հավաքելու է հարց լուծող «կրիտիկական զանգված»։

Թվում էր՝ 2008- ի ընտրական գործընթացը պետք է հուշեր, որ խնդիրը ոչ միայն ու ոչ այնքան Ազատության հրապարակի մարդաշատությունն է, որքան՝ կենսունակ մոդելի բացակայությունը։ Առանց նման համակարգի՝ ընդդիմությունը հաջողել չի կարող։ Եթե չհաջողեց 2008-ին, երբ ուներ կոնսոլիդացնող առաջնորդ, ապա դա չի կարող անել այսօր, երբ չի նշմարվում քաղաքական այն ուժը, որն այլընտրանքային կենտրոն դիտվի հասարակության ու միավորման առանցք՝ մյուս ընդդիմադիրների համար։

Ի դեպ, մոլորություն է, երբ ընդդիմադիր որևէ ուժի թվում է, թե նախընտրական արշավում կհաջողի՝ շեշտն արտաքին կողմնորոշումների, նույնիսկ՝ ռեսուրսների վրա դնելով։ Ընտրողներին այսօր հուզում է իրենց կյանքի որակը, անվտանգությունը։ Ի տարբերություն քաղաքական ուժերի՝ նրանք իրենց «պետք»-երը պարզունակ եղանակներով Ռուսաստանում կամ Արևմուտքում չեն փնտրում։ Արդյունավետ պետության մոդել պետք է առաջարկել՝ առանց գաղափարական «իզմ»-երի ու արտաքին կողմնորոշումների պարտադրման։ Հասարակությունները կաշկանդված չեն արտաքին կողմնորոշումներով։

Օրինակ, երբ որևէ ընդդիմադիր կուսակցություն փորձի քվե ստանալ՝ շեշտը դնելով հայ-ռուսական դարավոր բարեկամության վրա, ես նրան հեշտությամբ կհակադարձեմ՝ պնդելով, որ այդ «դարավորի» դառը պտուղները մենք այսօր «վայելում» ենք։ Եվրոպական էյֆորիայով խանդավառվածներին էլ կհիշեցնեմ Մոլդովայի ու Բուլղարիայի ընտրությունները, երբ մարդիկ տարիներ առաջ խանդավառված էին եվրոպական ինտեգրացիայով, իսկ այսօր, հիասթափված, քվե են տալիս ռուսամետներին։ Ասածս այն է, որ պետք է խոսել այն մասին, թե պետության ինչ մոդել ենք ուզում՝ առանց արտաքին քաղաքական շահարկումների։

Այս ընթացքում ընդդիմադիր դաշտից ընդամենը երկու ռացիոնալ գաղափար եմ լսել։ Մեկի հեղինակը ազատ- դեմոկրատների փոխնախագահ Անուշ Սեդրակյանն է։ Նա ասում է՝ ընդդիմությունը հստակ պետք է պայմանավորվի Հայաստանի կապիտալի կուտակման մեխանիզմների հարցը վերանայալու գործում։ Անուշը առաջարկում է մի բան, որը դուրս է իշխանափոխության պրիմիտիվ ու իներցիոն պահանջի կաղապարներից։ Խնդիրը ճիշտ է ձևակերպված այն առումով, որ թիրախ են ընտրված ոչ թե իշխանության առաջին դեմքերն, այլ՝ համակարգի հիմքը, ողնաշարը։ Սակայն ռացիոնալ այս առաջարկությունն անգամ չի քննարկվի, որովհետև մեր այսօրվա ընդդիմությունը, մեծ հաշվով, սնվում է օլիգարխիկ նույն համակարգի «փշրանքներից»։

Մյուս ուշագրավ միտքն արտահայտել է Վարդան Օսկանյանը։ ԱԳ նախկին նախարարն օրեր առաջ ասել է, թե ֆինանսներ, ներդրում կատարելու պատրաստ մարդիկ կան, պարզապես դրա համար շատ քիչ բան է պետք' իշխանությունը պետք է քայլեր անի քաղաքական մենաշնորհը հաղթահարելու ուղղությամբ: Այլ խոսքով՝ Օսկանյանը իշխանություններին փող է առաջարկում՝ համակարգի «բացվածության» դիմաց։ Հիմա չքննարկենք, թե ում փողերն է պատրաստ ներդնել Օսկանյանը։ Դա կարևոր հարց է, սակայն ավելի էական է այն, որ այս անուղղակի առաջարկը դարձյալ նոր է մեր ընդդիմության պրակտիկայում։

Դժվար է ասել, թե ինչքանով իշխանության համար պահանջարկված կլինի Օսկանյանի «ներդրումային փաթեթը, մանավանդ՝ իշխանությունն առայժմ զբաղված է ընդդիմության «բանկրոտի» բացահայտմամբ՝ ընտրություններից առաջ վերջինիս նոմինալ գինը «գցելու» նպատակով։

Սարգիս Հակոբյան