Դատաիրավական համակարգի կայացման ակունքներում…

Գաղտնիք չէ, որ Հայաստանում մշտապես՝ դեռևս սկսած խորհրդային շրջանից, հասարակության մեջ ամենապրոբլեմատիկ ոլորտի համարում ունեցողներից մեկը երկրի դատական համակարգն է եղել. հասարակության շրջանում այն մշտապես ոչ միանշանակ գնահատականների է արժանացել, մարդիկ հաճախ տարակուսանքով են վերաբերվել ոլորտին՝ համարելով այն ոչ այնքան հումանիստական բնագավառ: Հանուն արդարության պետք է նշել, որ այդ մտավախություններն ու անհանգստությունները, որպես կանոն, անհիմն չեն եղել, ու ոչ մեկի համար առանձնապես գաղտնիք չէ, որ մարդկային ճակատագրերի հետ ուղղակի առնչություն ունեցող պետական այս համակարգում միշտ էլ առկա են եղել օբյեկտիվ ու սուբյեկտիվ գործոններով պայմանավորված թերություններ, որոնք, բնականաբար, չէին կարող բացասաբար չանդրադառնալ թե՛ համակարգի աշխատանքի ընդհանուր արդյունավետության, թե՛ դրա հանրային ընկալման վրա:

Չնայած՝ սովորաբար ավելի շատ ընդունված է խոսել այս կամ այն պետական համակարգում առկա թերությունների մասին, հանրության ուշադրությունը հրավիրել բացթողումների կամ չինովնիկական չարաշահումների վրա՝ աչքաթող անելով ձեռքբերումները, բայց կարևոր է նշել, որ հատկապես վերջին մի քանի տարիներին՝ Հայաստանում բավական մեծ գործ է արվել՝ դատաիրավական համակարգը բարելավելու, դրան մարդկային դիմագիծ հաղորդելու ու այն միջազգային ստանդարտներին մոտեցնելու ուղղությամբ: Պետք է նկատել, որ վերջին տարվա ձեռքբերումներն արդյունք են նաև ոլորտի ղեկավարների համառ ջանքերի, ինչի արդյունքում հնարավոր դարձավ համակարգում «սայլը տեղից շարժել» ու գնալ դժվարին, բայց անհրաժեշտ փոփոխությունների:

Երբ Գևորգ Կոստանյանը 2013-ին ստանձնեց ՀՀ գլխավոր դատախազի պաշտոնը, Հայաստանում դատաիրավական համակարգի վիճակը բավական մտահոգիչ էր. կոռուպցիան, չարաշահումները, կաշառակերությունը, վերևից ներքև գործող արատավոր վերտիկալը, որի բաղադրիչներից մեկն էլ նույն «հեռախոսային իրավունքն» էր, համակարգում գերիշխող դիրքեր էին զբաղեցնում: Ու չնայած՝ մինչ այդ էլ շարունակ խոսվել էր ոլորտում առկա թերություների ու աններելի բացթողումների վերացման անհրաժեշտության մասին, բայց փաստը մնում էր փաստ, որ համակարգը բառացիորեն թաղված էր այն բոլոր բացասական երևույթների մեջ, որոնք գրեթե զրոյացնում էին դրա գոյության իմաստն ու վերածում իսկական պատուհասի՝ հասարակ քաղաքացիների գլխին: Այդ մի քանի տարիները, արդարև, դարձան հենց այն կարևորագույն շրջանը, երբ հայաստանյան իրականության պայմաններում գործնականում առաջին անգամ՝ ո՛չ միայն սկսեցին բարձրաձայն խոսել համակարգի թերությունների մասին, այլև առաջարկվեցին ու կիրառվեցին լուծումներ, որոնք էական ազդեցություն ունեցան համակարգի մաքրազտման, հիմնային բարեփոխման ու դրան մարդկային դեմք տալու առումներով: Ու չնայած՝ դեռևս վաղ է Հայաստանում դատաիրավական համակարգը իդեալական համարելու համար, բայց, որ դրա վերջնական կայացման հիմքերն այլևս գցված են, անհերքելի է:

Միջազգային իրավական հարթակներում ևս վերջին մի քանի տարիները Հայաստանի համար ձեռքբերումային շրջան պետք է համարել: Գևորգ Կոստանյանը, որն, ինչպես հայտնի է, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում ՀՀ կառավարության լիազոր ներկայացուցիչն է, հսկայական ավանդ ունի ներդրած նաև Հայաստան-միջազգային իրավական կառույցներ հարաբերությունների կայացման գործում, որ, անշո՛ւշտ, չափազանց կարևոր նշանակություն ունի Հայաստան պետության համար. շնորհիվ հայկական կողմի անխոնջ աշխատանքի՝ այսօր արդեն կարող ենք խոսել այս ասպարեզում կոնկրետ ձեռքբերումների մասին, որոնցից ամենաթարմ օրինակը, թերևս, «Սարգսյանն ընդդեմ Ադրբեջանի» գործը պետք է համարել, երբ բոլորովին վերջերս Ադրբեջանին պարտավորեցրեցին հայ փախստականներին կոնկրետ փոխհատուցոմ տրամադրել:

Անհերքելի իրողություն է՝ Հայաստանում դատաիրավական համակարգի կայացման պրոցեսն այլևս անցել է այն նախնական փուլը, որը, սովորաբար, նախորդում է ոլորտների կայացմանը, ինչը հնարավոր դարձավ հատկապես վերջին տարիների անխոնջ աշխատանքի արդյունքում: Ու չնայած այս համակարգը չափազանց բարդ ու բազմաճյուղ է՝ բոլոր ձեռքբերումները համարելու մեկ մարդու աշխատանքային գործունեությամբ պայմանավորված, բայց որ Կոստանյանը վերջապես կարողացավ նյութականացնել այն, ինչի մասին երկար տարիներ շարունակ բարձրաձայնվում էր, փաստ է. հենց Կոստանյանը կարողացավ իրեն բնորոշ խստաբարո վարքով ու պահանջկոտությամբ դուրս բերել դատաիրավական համակարգն այն ճահճից, որում երկար տարիներ պետական այս ոլորտը գտնվում էր՝ շնորհիվ ճիշտ կադրային քաղաքականության, երբ այլևս չանտեսվեցին երիտասարդ, բայց խելացի կադրերը, համակարգում կարևորվեցին ոչ թե անհատական կապերն, այլ՝ նախևառաջ մասնագիտական ու մարդկային բարձր որակները:

Ի դեպ՝ պետք է նկատել, որ ներկայիս գլխավոր դատախազ Արթուր Դավթյանը ևս, կոպիտ ասած, Կոստանյանի կադրերից է, ինչը հույս է արթնացնում, որ Դավթյանի օրոք ևս համակարգում կշարունակվեն այն դրական տեղաշարժերը, որ սկիզբ էին առել նրա նախորդի օրոք. բարեփոխումները շարունակական գործընթաց են, ու վերջնական արդյունքի հասնելու համար անհրաժեշտ է համբերություն ու վճռականություն՝ սկսած գործն ավարտին հասցնելու, այն կիսատ չթողնելու. համակարգում սկիզբ առած բարեփոխումներն այլևս անշրջելի են:

Դավիթ ԲԱԲԱՆՈՎ