Արցախի անսասանության հիմքը

Ինչպես հայտնի է՝ Արցախի Հանրապետության Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովն արդեն իսկ հրապարակել է նախօրեին հանրապետությունում անցկացված նոր Սահմանադրության հանրաքվեի նախնական արդյունքները, որոնցից պարզ է դարձել, որ ձայների ջախջախիչ մեծամասնությամբ՝ Արցախի նոր Սահմանադրության նախագիծն արժանացել է արցախցիների հավանությանն, ինչը նշանակում է, որ այսուհետ Արցախում իշխելու է կառավարման նախագահական մոդելը:

Պետք է նկատել, որ Արցախի համար միանշանակորեն դրական նշանակություն ունեցող Մայր օրենքի ընդունման ու հատկապես բնակչության կողմից խնդրի ճիշտ ընկալման հարցում անգնահատելի լումա ունեն ներդրած Արցախի իշխանությունները, որոնց ջանքերի շնորհիվ է նաև, որ այսօր իրականություն է դարձել նոր Սահմանադրության ընդունումը: Այս իմաստով՝ պետք է նկատել, որ կարևորագույն նպատակակետին՝ խնդրի համընդհանուր ընկալմանը դժվար կլիներ հասնել, եթե չլիներ անձամբ Արցախի նախագահ Բակո Սահակյանի անձնական ներդրումն ու գործադրած անհավանական ջանքերը. նախագահն իր առջև, ըստ էության, մեկ խնդիր ուներ դրած՝ Սահմանադրության ընդունումը պետք է ընթանա մաքսիմալ ժողովրդավարական մթնոլորտում, արդյունք հանդիսանա համաժողովրդական ճիշտ ընկալման, ինչը, փաստ է, Բակո Սահակյանի մոտ փայլուն կերպով հաջողվեց:

Չնայած ոմանք մտավախություն էին հայտնում, թե իբր ընդունված Սահմանադրությամբ սահմանված որոշ նորմեր կարող էին և ընկալելի չլինել Արցախի հասարակության կողմից, կամ Արցախն ինքը, պատրաստ չլիներ կառավարման լիակատար նախագահական մոդելի անցմանը, փաստ է, սակայն, որ հնչած բոլոր մտավախությունները չհաստատվեցին, ու, ի ուրախություն բոլորիս, նոր Սահմանադրությունն ընդունվեց:

Կարևորագույն ու ամենահրատապ հարցը՝ կապված այս իրադարձության հետ, թերևս, այն է, թե ինչ է տալու նոր ընդունված Սահմանադրությունն՝ Արցախի Հանրապետությանը. Անդրկովկասում ստեղծված աշխարհաքաղաքական իրավիճակն ամենևին էլ հարթ չէ, իսկ թշնամու արյունռուշտ շունչն էլ վաղուց է զգացվում արցախցու ծոծրակին:

Առաջին բանը, որ պետք է սրա հետ կապված ամրագրել, այն է, որ նոր Սահմանադրությունը միանշանակորեն ամրապնդում է Արցախի պետականության հիմքերը՝ մի բան, որն այնքան կարևոր է հատկապես Արցախի նորանկախ պատմության՝ այս՝ տագնապներով ու մարտահրավերներով լեցուն ժամանակաշրջանում: Միայն այն, որ «Լեռնային Ղարաբաղ» կամ «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն» եզրույթները պաշտոնապես փոխարինվել են «Արցախ» կամ «Արցախի Հանրապետություն» եզրույթներով, արդեն իսկ խոսում է նոր Սահմանադրության հայրենասիրական ոգու իսկական արտահայտման մասին:

Որպես պարզաբանում՝ նշենք, որ այս փոփոխության էությունն, ըստ էության, կայանում է նրանում, որ այս կերպ աշխարհին ու, նախևառաջ թշնամուն՝ հղվում է ուղերձ՝ առ այն, որ Արցախը միմիայն հայկական հող է, ու այս իրողությունը չի կարող ոչ մի կերպ վիճարկվել. եթե նախկինում հանրապետության անվան մեջ գերակշռում էր աշխարհագրական, քան քաղաքական տարրը, ապա հիմա հենց քաղաքականն է թելադրողի դերում հանդես գալիս՝ սահմանադրորեն ամրագրելով Արցախի քաղաքական կարգավիճակը. սա, ըստ էության, մեկ քայլ առաջ է՝ Արցախի անկախության փաստը աշխարհին ճանաչեցնելու գործում:

Անցնելով կառավարման նախագահական մոդելին՝ Արցախը ձեռք է բերում կարևորագույն այլ հաղթաթղթեր ևս. սրանով, ըստ էության, հզորանում է կենտրոնական իշխանության դերն ու նշանակությունը՝ երկրի կյանքում: Մշտապես պատերազմական վիճակում գտնվող երկրի համար կառավարման այս մոդելը լավագույն լուծումը կարող է լինել, քանի որ փորձություններով լի այս ժամանակահատվածում երկիրը տանել կոլեկտիվ պատասխանատվության (որ հաճախ կոլեկտիվ անպատասխանատվության է վերածվում)՝ խորհրդարանական մոդելի կառավարման ճանապարհով, ինչպես որ նախկինում ոմանք պնդում էին, ճակատագրական սխալ կլիներ:

Ինչ վերաբերում է, իբր, Արցախում ժողովրդավարական արժեքների ամրապնդմանն, ապա, վստահաբար, նախագահական կառավարման մոդելի պարագայում ևս՝ դրանք կարող են է՛լ ավելի խորանալ. աշխարհում շատ են այն երկրները, որոնք լիակատար նախագահական մոդելով կառավարվող երկրներ են, սակայն համարվում են լիարժեք ժողովրդավարական երկրներ, քանի որ ժողովրդավարության հաստատման հարցում խոշոր հաշվով կարևորագույն դեր են խաղում ոչ միայն կամ ոչ այնքան կառավարման մոդելները, որքան քաղաքական ղեկավարության վճռակամությունը, իսկ ավելի կոնկրետ՝ առաջին դեմքի տրամադրվածությունն այս հարցում: Իսկ այն, որ հատկապես նախագահ Բակո Սահակյանի օրոք՝ Արցախում արմատացած ժողովրդավարության զարգացման տեմպերն էապես ավելացել են ու դեմոկրատական արժեքները խորն արմատներ են ձգել երկրում, ոչ ոք չի կարող ժխտել: Ասել կուզի՝ Արցախի քաղաքական ղեկավարությունն այս հարցում վճռակամորեն է տրամադրված, ու Արցախն այս առումով շարունակելու է մի քանի գլուխ բարձր լինել Ադրբեջանից՝ կանգնեցնելով փաստի առաջ բոլոր նրանց, ովքեր փորձում են աչքաթող անել, ոտնահարել մի ողջ ժողովրդի՝ սեփական բնօրրանում ապրելու բնական իրավունքներն ու իբր նրան խելք սովորեցնել:

Չափազանց ուշագրավ մի հանգամանք ևս, անկասկած, կցանկանայինք ընդգծել. սահմանադրական հանրաքվեն անցկացվել է բացառիկ կարգապահությամբ ու միջազգային բոլոր ամենաբարձր չափանիշներին համահունչ՝ առանց նույնիսկ փոքր-ինչ խախտումների. այդ մասին են վկայում բազմաթիվ միջազգային դիտորդական առաքելությունների կողմից հնչած գնահատականները:

Եվ ուրեմն՝ ինչի՞ մասին սա կարող է վկայել: Վկայել կարող է ընդամենը մեկ բանի մասին. նոր Սահմանադրությունը նախևառաջ Արցախի Հանրապետության գիտակից քաղաքացիների գիտակցված ընտրության արդյունք է, իսկ քվեարկության պրոցեսը՝ ամբողջությամբ իմաստավորված քաղաքացիական ակտ, որին մարդիկ գնացել են բարձր քաղաքացիական գիտակցումով: Սա, թերևս, նույնիսկ ողջ աշխարհի մասշտաբներով հազվադեպ հանդիպող երևույթ է, ինչը պետք է հատկապես ընդգծել:

Երկրորդ կարծիք լինել չի կարող՝ ցանկացած մեկն, ով այսուհետ կհանդգնի խլել արցախցուց սեփական երկրի նկատմամբ ունեցած իրավունքներն ու այն բռնի ուժով վերցնել իրեն, բախվելու է անհաղթահարելի պատնեշի՝ սեփական դառը փորձով համոզվելով, որ արցախցու հետ կռիվ տալը նույնն է, ինչ գլխով պատ քանդելը. հենց արցախցին է իր բնօրրանի առաջին պաշտպանն ու իր երկիրը ոչ մեկին չի տա: Սահմանադրության ընդունումը ևս՝ մեկ ավելորդ անգամ փաստեց այս ճշմարտության անհերքելիությունը:

Դավիթ ԲԱԲԱՆՈՎ