Վաղ միջնադարյան Հայաստանի զարգացած ճարտարապետությունը

Գիտության և գրականության զարգացման հետ մեկտեղ բարգավաճում էր նաև հայ ճարտարապետությունը։ IV դարում մայրաքաղաք Դվինում և կիսակառույց Արշակավանում լայնածավալ շինարարական աշխատանքներ էին ընթանում իսկ V դարում վերակառուցվեց նաև Կարինը։

Վաղ միջնադարյան Հայաստանում մշակվում էին աշխարհիկ, պալատական կառուցման համակարգեր։ Առավել տարածված էր ուղղանկյուն սյունաշատ սենյակի կառուցվածքը, որին կից գտնվում էին մի քանի փոքր սենյակներ։

Նման կերպ կառուցվում էին թագավորական շինությունները, որոնք հիմանականում ծառայում էին որպես կաթողիկոսների ու երկրի ղեկավարների նստավայրեր։ Դվինում, Զվարթնոցում և Արուճում կատարված պեղումները ապացուցել են, որ աշխարհիկ շինությունների ընդհանուր կոմպոզիցիայի վրա էական ազդեցություն է ունեցել հայկական ավանդական ճարտարապետությունը, որը հիմնականում ներկայացված էր փայտից ու քարից պատրաստված խոյասյուների տեսքով։

Քրիստոնեության ընդունումից հետո կառուցված կրոնական կառույցները սկզբնական էտապում շարունակում էին պահպանել անտիկ ճարտարապետության ավանդույթները։ IV-V դդ. կառուցվում էին շատ բազիլիկներ։ Մատուռները սյուների օգնությամբ բաժանվում էին 3 մասի, որոնցից մեջտեղինը բավականին լայն էր, իսկ եզրայինները՝ նեղ։ Բազիլիկ եկեղեցու արևելյան հատվածում գտնում էր խորանը, որի կենտրոնում դրված քարե սեղանի վրա պատարագներ էին անցկացվում։

Բազիլիկ եկեղեցիների մատուռները ծածկված էին կիսակամարով։ V դարի վերջից սկսած բազիլիկ եկեղեցիներին փոխարինելու եկան գմբեթավոր եկեղեցիները։

Ուշագրավ են նաև VI-VII դդ. կառուցված խաչաձև կենտրոնագմբեթ տաճարները, որի դասկաան օրինակ է 618 թ. կառուցված Հռիփսիմեի տաճարը։ Խաչաձև կենտրոնագմբեթ տաճարների առավել նոր ժամանակների օրինակ է Զվարթնոցի տաճարը, որը կառուցել է կաթողիկոս Ներսես Գ Տայեցին։