Հարավկովկասյան խնդրի վերաբերյալ գրքերի շնորհանդես Մոսկվայում

2012 թվականի օգոստոսի 30-ին « Аргументы и факты» թերթի մամլո կենտրոնում Ռուս-հայկական բարեկամության «Զգուշացե՛ք, պատմական փաստեր» տեղեկատվական ծրագրի շրջանակներում տեղի է ունեցել գրքերի շնորհանդես։ Գրքերը հրատարակել է Սևծովյան-Կասպյան տարածաշրջանի քաղաքական ու սոցիալական հետազոտության ինստիտուտը։

Նշենք, որ շնորհանդեսի ընթացքում ներկայացվել է իրանցի գրող Էնայաթ Օլա Ռեզայի «Ադրբեջան և Արրան», «Նախիջևանը 20-րդ դարում և 21-րդ դարի սկզբին. որոշ փաստեր» հոդվածների ժողովածուն և հայազգի պատմաբան Թամարա Վարդանյանի «Ադրբեջանցիներ. չավարտված էթոնոնախագծի մի պատմություն» հետազոտությունը։

Հարավկովկասյան խնդրի շուրջ հետազոտությունները և պատմական փաստերը խեղաթյուրելու դեմ պայքարը գրավում են հասարակության լայն շերտերի ուշադրությունը։

«Կովկասյան հետազոտություններ» աշխատությունների շարքում այս երեք գործերը հատուկ նշանակություն ունեն Կովկասում ժամանակակից հասարակական-քաղաքական գործընթացների, սրվող աշխարհաքաղաքական դիմակայության լույսի ներքո, որն անմիջական կապ ունի Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ լարվածության թեժացման և Իրանին ռազմական հարված հասցնելու հեռանկարի հետ։

Ռուս-հայկական համագործակցության ղեկավար Յուրի Նավոյանը կանգ է առել ձեռնարկվող գիտական, կազմակերպչական և տեղեկատվական բնույթի գործողությունների գործնական նշանակության վրա: Սևծովյան-Կասպյան տարածաշրջանի քաղաքական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի տնօրեն Վլադիմիր Զախարովը պատմել է ինստիտուտի հրատարակությունների, Կովկասում իրադարձությունների զարգացման արդի դինամիկայի մասին: Ներկայացվող գրքերն արժանի են բոլոր նրանց ուշադրությանը, ովքեր հետաքրքրվում են Ռուսաստանի և Կովկասի պատմությամբ ու ապագայով:

Որպեսզի ընթացող գործընթացներին ճիշտ գնահատական տրվի, անհրաժեշտ է գիտելիքներ՝ կապված էթնիկ և առանձնացված տարածքների իրական պատմության վերաբերյալ։ Այսպես, եվրոպացի գիտնականները հրաժարվում են կարդալ ադրբեջանցի հեղինակների քաղաքականապես կեղծված աշխատությունները։

Օրինակ՝ Վ. Զախարովը ուշադրության է արժանացրել գնդապետ Ռակինտի «Կովկասյան քրիստոնյա լեռնցիների մասին պատմական ակնարկ…» աշխատությունը, որը ստեղծվել է Ալեքսանդր 2-րդ կայսեր անմիջական հրամանով, որը հավելվածի տեսքով ներառվել է «Ադրբեջան և Արրան» գրքում։

Պատմելով իր գրքի մասին՝ պատմական գիտությունների թեկնածու, պատմաբան, «Նորավանք» հիմանդրամի փորձագետ Թամարա Վարդանյանը ավելի մանրամասն կանգ է առել նոր ժամանակներում ադրբեջական ինքնության ձևափոխման վրա։

Արևելյան Կովկասի մահմեդականության շրջանում ազգային համախմբման գործընթացը սկսվել է միայն 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին և սերտորեն կապված է պանթուրքիզմի գաղափարախոսության տարածման հետ։

Էթնոսները բնորոշվում են ընդհանուր մշակույթով, ընդհանուր ինքնաըկալմամբ, էթնիկ անվանումով և ինքնագիտակցությամբ, այդ իսկ պատճառով Հարավային Կովկասի արևելյան հատվածների մահմեդականների նկատմամբ չի կարելի կիրառել «էթնոս» հասկացությունը։ Կրոնական ինքնանույնականացումը կասեցրել է էթնիկ գիտակցության ձևավորումը։ Եվ միայն 20-րդ դարի սկիզբը կարելի է նկատել մշակութային որոշակի տեղաշարժեր, նույնիսկ ինքնագիտակցության զարթոնք։ Ավելի վաղ շրջանում՝ 19-րդ դարում շիա մահմադականության առավել կրթված ներկայացուցիչները ներկայանում էին որպես պարսիկներ, իսկ հետագայում՝ թյուրքեր։ Թյուրքացման գործընթացը կապված է նաև Ցարական Ռուսաստանում ծագած ճգնաժամի, նաև 1905-06 թթ. հայ-թաթարական ընդհարումների հետ։

Համաձայն թաթար առաջնորդների՝ 1905-06 թվականների հայ-թաթարական զինված բախումները նպաստավոր են եղել ինքնագիտակցության զարթոնքի համար և նպաստել են Բաքվում, Նախիջևանում և այլ տարածքներում մահմեդականության համախմբմանն ի դեմս հայերի ընդհանուր թշնամու կերպարի շուրջ։

Թամարա Վարդանյանը հատկապես կարևորում է խորհրդային շրջանը՝ որպես ադրբեջանական էթնոսի ձևավորման փուլ, և ետխորհրդային շրջանը՝ որպես ինքնության փնտրտուքի նոր փուլի։ Նա նաև նշել է, որ տվյալ աշխատությունը չունի հակաադրբեջանական ուղղվածություն, այլ իրենից ներկայացնում է գիտական և օբյեկտիվ հետազոտություն։

Սևծովյան-Կասպյան տարածաշրջանի քաղաքական ու սոցիալական հետազոտության ինստիտուտի գիտաշխատող Վլադիմիր Իվանովը ամենայն մանրամասնությամբ պատմել է «Նախիջևանը 20-րդ դարում և 21-րդ դարի սկզբին. որոշ փաստեր» հավաքածուի կառուցվածքի մասին՝ կանգնելով տարածաշրջանի հայ բնակչության փուլային արտաքսման վրա։

Ներկայացվող ժողովածուն խնդիրը մասամբ լրացնելու փորձ է, որը առիթ կհանդիսանա խնդրի՝ գիտական շրջանակներում ավելի մանրամասն ուսումնասիրությանը։

Շնորհանդեսի մասնակիցները նաև ներկայացրել են Ինստիտուտի հրատարակչական ընկերության՝ Հարավկոսվկասյան խնդրի հետ կապված հետագա ծրագրերը։