«Երբ գիրքը գտնում է նկարչին» խորագրով ցուցահանդես

2012 թ-ի դեկտեմբերի 12-ին, ժամը 12-ն անց 12 րոպեին Թումանյանի թանգարանում կբացվի «Երբ գիրքը գտնում է նկարչին» խորագրով աննախադեպ ցուցահանդեսը,որը հայաստանյան 5 խոշոր մշակութային կառույցների՝ Թումանյանի թանգարանի, Հայաստանի ազգային պատկերասրահի, Չարենցի տուն-թանգարանի, Հայաստանի ազգային գրադարանի և Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանի համատեղ նախագիծն է:

Ըստ էության այս ցուցահանդեսը եզրափակում է հայ գրատպության 500-ամյակի հոբելյանական միջոցառումները, որոնք անցկացվեցին 2011-ի դեկտեմբերից սկսած առ այսօր՝ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ աշխարհի տարբեր երկրների մշակութային ավանդույթներով հայտնի քաղաքներում: Այն նվիրված է հայ գրքի գեղարվեստական ձևավորման ավանդույթներին, հայկական միջավայրում զարգացած ընթերցանության պատմությանը և ներկայացնում է 19-րդ դարի վերջերից մինչև 20-րդ դարի 70-ականներն ընկած ժամանակահատվածի պատմությունն ու այդ ընթացքում ստեղծված արժեքավոր ցուցանմուշները: 19-րդ դարի վերջին հայ գրքի արտադրության հիմնական օջախները եղել են Կոստանդնապոլիսը, Վենետիկը, Վիեննան, ինչպես նաև հայ մշակույթի զարգացման կովկասյան կենտրոնները՝ Թիֆլիսը, Ալեքսանդրապոլն ու Երևանը: Հայ գրքարտադրության կենտրոնները չափազանց զգայուն էին ժամանակի նոր պահանջների նկատմամբ և շատ արագ էին արձագանքում հասարակական պահանջարկին՝ անդրադառնալով պատմությանը, հնագիտությանը, ազգագրական երկերին, առասպելներին և հեքիաթներին, չշրջանցելով նաև գրական վեպի մշակույթը:

19-րդ դարում ազգային նոր մշակույթի ձևավորման գործընթացում մեծ դեր է խաղացել նաև գեղարվեստը,որը հաճախ ներշնչվում էր ազգային պատումներից և գրականությունից: Եվ պատահական չէ, որ կարդալու մշակույթը մշտապես քաջալերվում է նաև նկարիչների կողմից: Նկարիչների այս ինքնօրինակ համագործակցությունը գրքի և ընթերցանության նոր մշակույթի հետ կազմում է ցուցահանդեսի բուն թեման: 20-րդ դարում այս համագործակցությունն ավելի է ամրապնդվում գրքի գեղարվեստական պատկերազարդման բնագավառում՝ զերծ չմնալով դարասկզբի խորհրդապաշտական և ապագայապաշտական հոսանքների ազդեցությունից: Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատումից հետո արևելահայ գրքարտադրությունը վերածվեց պետական մենաշնորհի. ստեղծվեց Հայաստանի Պետհրատարակչությունը:

1920-ական թվականներին հայ գրքի ձևավորումը սերտորեն կապվում է Չարենցի անվան հետ: Չարենցը ղեկավարում էր Պետհրատարակչության գեղարվեստական բաժինը և հենց այդ ժամանակաշրջանից սկսած որակապես նոր մակարդակի են հասցվում գրական ստեղծագործությունների նկարազարդումներն ու գրքի ձևավորումն ընդհանրապես: Խորհրդային իշխանությունների կողմից Հայաստան հրավիրված բազմաթիվ նկարիչներ ներգրավվում են այդ գործում՝ գրքի գրաֆիկայի ոլորտը հասցնելով կատարելագործման: Հաջորդ տասնամյակներում այդ ասպարեզը Հայաստանում հասնում է որակական նոր առաջընթացի և բոլոր հայտնի գրական գործերը լույս են տեսնում հայտնի նկարիչների նկարազարդումներով: Ցուցադրությունը կազմված է 4 բաժիններից: Առաջինը ներկայացնում է 19-րդ դարի հայ գրքարտադրության կենտրոններն ու ժամանակի գրքի նկարազարդման նմուշները: Երկրորդը ՝20-րդ դարի նոր գեղարվեստական հոսանքները և հայ գրքի ձևավորումն այդ ժամանակշրջանում:

Երրորդում ներկայացվում է գրքարտդրության մենաշնորհի շրջանը Խորհրդային Հայաստանում և վերջապես չորրորդում ՝ երգիծանքն ու գրաֆիկան հետպատերազմյան շրջանում: Ցուցահանդեսի արժեքավոր ցուցանմուշների թվում են Մարտիրոս Սարյանի,Հակոբ Կոջոյանի,Փանոս Թերլեմեզյանի, Գրիգոր Խանջյանի՝ գրական ստեղծագործությունների նկարազարդումները: