Հայաստանում ԵՄ դիտորդների գործունեությունը՝ Բաքվում ջղաձգումների պատճառ

«Գեղարդ» հիմնադրամ․

Հայաստանում ԵՄ դիտորդական առաքելության տեղակայման մասին որոշումն ընդունվել էր դեռևս 2022 թվականի հոկտեմբերին, որի համաձայն՝ Հայաստան է ուղարկվել 40 հոգանոց դիտորդական առաքելություն, որը տեղակայվել է հայ-ադրբեջանական սահմանին։ Որպես առաքելության նպատակ՝ նախանշվել է իրավիճակի մոնիթորինգը, դրա վերաբերյալ հաշվետվությունն ու վերլուծությունը։ Եվրամիության այս որոշումը հաջորդել է Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելի, Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի միջև հոկտեմբերի 6-ին կայացած քառակողմ հանդիպմանը։ ԵԽ-ի տարածած հաղորդագրության համաձայն՝ որոշումը միտված է խաղաղության և կայունության հաստատմանը, վստահության ամրապնդմանն ու երկու երկրների պետական սահմանի դելիմիտացիային աջակցելուն։ Հատկանշական է, որ ԵՄ արտաքին քաղաքականության և անվտանգության հարցերով արդեն նախկին հանձնակատար Ժոզեպ Բորելը նշել է, որ Հայաստանի տարածքում՝ Ադրբեջանի հետ սահմանին, ԵՄ դիտորդական առաքելության տեղակայումը միտված է անկայուն իրավիճակում վստահության ամրապնդմանը, որը ռիսկի տակ է դնում մարդկային կյանքեր և հակամարտության կարգավորման գործընթացը։

Թեև ԵՄ դիտորդական առաքելության՝ հայ-ադրբեջանական սահմանին տեղակայելու մասին որոշման ընդունմանն իր անմիջական մասնակցությունն է ունեցել նաև Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, սակայն, պաշտոնական Բաքուն ջանք չի խնայում՝ ամեն կերպ փորձելով իր դժգոհությունը հայտնել առաքելության գործունեության և դրա՝ Հայաստանի տարածքում տեղակայման վերաբերյալ:

Եվրամիության դիտորդական առաքելության առաջին 100 դիտորդները Հայաստան են ժամանել 2023 թվականի փետրվարի 20-ին՝ «նպաստելու սահմանամերձ շրջաններում կայունությանը, ինչպես նաև աջակցելու Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման համար միջավայրի ստեղծմանը»։ 2023 թվականի դեկտեմբերին ԵՄ-ը որոշում է կայացրել ավելացնել դիտորդների թվաքանակն՝ այն հասցնելով 209-ի: Սակայն այս որոշմանը հետևել է Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարար Ջեյհուն Բայրամովի՝ Բրյուսելում Արևելյան գործընկերության երկրների ԱԳ ղեկավարների հանդիպման ժամանակ արված հերթական հայտարարությունը, որով նա ԵՄ որոշ երկրներին մեղադրել էր միակողմանի քայլերի մեջ։ Ըստ արտգործնախարարի՝ Հայաստանում ԵՄ դիտորդական առաքելությունը չի հասել իր առջև դրած խնդիրներին, ինչպիսին է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև վստահության խթանումը, իսկ դրա փոխարեն՝ որպես գործիք՝ լայնորեն օգտագործվում է հակաադրբեջանական քարոզչությունը։

Հարկ է նշել, որ Հայաստանում արդեն շուրջ երկու տարի գործունեություն ծավալող ԵՄ դիտորդական առաքելությունն իր դրական ազդեցությունն է թողել ինչպես հայ-ադրբեջանական սահմանի՝ հարաբերական կայունության ապահովման, սահմանային անդորրը պահպանելու, ադրբեջանական ագրեսիան զսպելու, այնպես էլ՝ Բաքվի կողմից Երևանի հասցեին պարբերաբար հնչող ստահոդ հայտարարությունները հերքելու առումներով։ Այսպես՝ դեռևս 2024 թվականի մարտին, երբ Բաքուն հերթական անգամ հաղորդագրություն էր տարածել, թե հայկական զինված ուժերն իբրև թե տեղաշարժեր են իրականացնում սահմանային հատվածներում, հերքվեց ինչպես ՀՀ Պաշտպանության նախարարության, այնպես էլ՝ ԵՄ դիտորդական առաքելության կողմից: Ավելին՝ ԵՄ դիտորդների՝ հերքող հայտարարությանն արձագանքել էր նաև Հարավային Կովկասում և Վրաստանի ճգնաժամի հարցերով ԵՄ հատուկ ներկայացուցիչ Տոյվո Կլաարը՝ շեշտելով, որ Հայաստանում Եվրոպական միության դիտորդական առաքելության կողմից հաստատվել է, որ հայ-ադրբեջանական սահմանին ռազմական անսովոր տեղաշարժեր չեն նկատվել։

‹‹Հենց սա է առաքելության հիմնական նպատակը՝ ապահովել առավել թափանցիկություն և վստահություն կառուցել››,- նշել էր Տոյվո Կլաարը:

Ինչպես տեսնում ենք, հայկական կողմի և դիտորդական առաքելության համատեղ փաստական ժխտումը պարզապես զրոյացնում է ադրբեջանական կեղծ հռետորաբանությունը:

Այն, որ ԵՄ դիտորդական առաքելությունը նպաստել է հայ-ադրբեջանական սահմանին միջադեպերի քանակի նվազմանն ու լարվածության համեմատաբար թուլացմանն, արձանագրվել է նաև հենց դիտորդական առաքելության ղեկավար Մարկուս Ռիտերի կողմից, ով Հայաստանում՝ դիտորդական առաքելության 1-ամյակին նվիրված միջոցառմանը, հայտարարել է, որ առաքելության սահմանային շրջայցերը նպաստել են սահմանամերձ շրջաններում խաղաղության ու անվտանգության մակարդակի բարձրացմանը:

Ադրբեջանական կողմը, սակայն, մեղադրում է ԵՄ դիտորդական առաքելությանը․ «ՀՀ-ում ԵՄ առաքելությունը, փաստորեն, դարձել է «հեռադիտակի դիվանագիտության» գործակալ՝ նպաստելով եվրոպական տարբեր պաշտոնյաների և ոչ պաշտոնական պատվիրակությունների այցերին սահմանամերձ շրջաններ: Առանց բացառության՝ նման այցերն օգտագործվում են անհիմն ադրբեջանաֆոբիա տարածելու համար››։

Բացի այս՝ ադրբեջանական կողմն արդեն տևական ժամանակ է, ինչ միտումնավոր կերպով ստահոդ տեղեկություններ է տարածում, թե Հայաստանում ԵՄ դիտորդական առաքելությունն իբրև թե հետախուզություն է իրականացնում ընդդեմ Ադրբեջանի, Իրանի և Ռուսաստանի Դաշնության: Նմանատիպ մեղադրանքներով Ադրբեջանը ցանկանում է սեպ խրել և ավելորդ լարվածություն ստեղծել Հայաստանի ու Իրանի հարաբերություններում։

Ի պատասխան Հայաստանում տեղակայված ԵՄ առաքելության հասցեին և Հայաստանի «ռազմականացման» վերաբերյալ Ադրբեջանի նախագահ Իհլամ Ալիևի հնչեցրած քննադատություններին՝ ԵՄ Արտաքին հարաբերությունների հարցերով գլխավոր խոսնակ Պետեր Ստանոն ասել է․ «Առաքելությունը կյանքի է կոչվել Հայաստանի իշխանությունների դիմումի համաձայն, և այն գործում է միայն միջազգայնորեն ճանաչված երկկողմ սահմանի հայկական կողմում։ Դա անկողմնակալ առաքելություն է՝ հստակ սահմանված մանդատով»։

Բաքուն, բնականաբար, Պետեր Ստանոյի հայտարարություններին արձագանքել է բավական բուռն կերպով՝ համարելով այն ‹‹անհիմն և անընդունելի››՝ ԵՄ-ին մեղադրելով Ադրբեջանի օրինական շահերը հաշվի չառնելու և փոխադարձ վստահություն չապահովելու մեջ։

Վերջերս ադրբեջանական կողմը Հայաստան այցելած Լեհաստանի նախագահի և Երասխ համայնքում ԵՄ առաքելության լեհ դիտորդների հետ հանդիպումը ‹‹ոչ բարեկամական քայլ է›› որակել․ ‹‹Մենք խորապես ափսոսում ենք, որ պաշտոնապես Ադրբեջանի «ռազմավարական գործընկեր» հանդիսացող երկրի նախագահը մասնակցել է անընդունելի դիվանագիտական «հեռադիտակ շոուին», որը հանգեցրել է Ադրբեջանի և Լեհաստանի միջև հարաբերությունների սրմանը»։

Չնայած այս ամենին՝ Հայաստանում ԵՄ դեսպան Վասիլիս Մարագոսն, անդրադառնալով դիտորդական առաքելության գործունեության ապագային, նշել է, որ առաքելության երկարացման մասին որոշումը դեռ վերջնական չէ։

Այսպիսով՝ պետք է նշել, որ Հայաստանում ԵՄ դիտորդական առաքելությունն առաջին հերթին ադրբեջանական ագրեսիվ քայլերը զսպելու և տեղում իրավիճակը ճշմարիտ գնահատելու առումով բավական լուրջ և դրական ազդեցություն ունի: Սա, իհարկե, Բաքվի շահերից չի բխում։