Ինչպե՞ս հաշվի առնել սփյուռքի ձայնը ընտրություններում

Հունիսի 7-ին նախատեսված խորհրդարանական ընտրությունները հերթական անգամ ի ցույց դրեցին հայկական պետականության վաղեմի խնդիրներից մեկը։ Այնպիսի մի երկրում, որտեղ պատմական հայրենիքից դուրս ապրում է 5-ից 10 միլիոն հայ, ընտրական գործընթացը կրկին կազմակերպվում է այնպիսի կանոններով, որոնց պայմաններում այդ մարդիկ քաղաքական համակարգի համար փաստացի գոյություն չունեն։

Երկու-երեք միլիոն ձայն՝ «խաղից դուրս»

Թվերը խոսում են ինքնին։ Հայկական սփյուռքը հսկայական ուժ է՝ տարբեր գնահատականներով 5-ից 10 միլիոն մարդ, ինչը մի քանի անգամ գերազանցում է Հայաստանի բնակչությանը։ Ամենամեծ համայնքները գտնվում են Ռուսաստանում (մոտ 2,5–3 միլիոն), ԱՄՆ-ում (մոտ 1,5 միլիոն) և Ֆրանսիայում (700–800 հազար)։ Նրանցից շատերը պահպանել են Հայաստանի քաղաքացիությունը, սակայն ընտրելու իրավունքի հարցում այդ քաղաքացիությունը հաճախ վերածվում է ձևականության։

ԿԸՀ-ն հաստատել է՝ արտերկրում ընտրատեղամասեր չեն բացվելու։ Հայաստանի քաղաքացին ընտրելու համար պարտավոր է ընտրության օրը ֆիզիկապես գտնվել երկրի տարածքում։ Բացառություն նախատեսված է միայն դիվանագետների, արտասահմանյան գործուղման մեջ գտնվող զինծառայողների և նրանց ընտանիքների անդամների համար, որոնք կարող են քվեարկել էլեկտրոնային եղանակով։ Մնացած բոլոր քաղաքացիների համար ճանապարհը փակ է։

«Ֆիլտրել» են մի ամբողջ քաղաք

Գոյություն ունի նաև մեկ այլ մեխանիզմ, որի մասին շատ ավելի քիչ է խոսվում, սակայն իր էությամբ այն ընտրական իրավունքների զանգվածային սահմանափակման գործիք է։ Արտերկրում ավելի քան 10 տարի բնակվող քաղաքացիները պարզապես չեն ներառվում ընտրողների ռեգիստրում։ Այս նորմի գոյությունը հաստատել է ԿԸՀ նախագահ Վահագն Հովակիմյանը։

Նրա ներկայացրած տվյալներով՝ այս կարգավորման ուժի մեջ մտնելուց հետո ընտրացուցակներում ընդգրկված քաղաքացիների թիվը նվազել է շուրջ 200 հազարով։ 200 հազար մարդ՝ խոշոր քաղաքի բնակչության չափ, փաստացի դուրս է մղվել քաղաքական կյանքից։

Թեև օրենքը հնարավորություն է տալիս վերականգնել ընտրելու իրավունքը՝ հյուպատոսարաններում փաստաթղթերը թարմացնելու միջոցով, դա մնում է ձևական քայլ, քանի որ նույնիսկ գործող անձնագրով քաղաքացին պարտավոր է անձամբ ներկայանալ Հայաստանում գործող ընտրատեղամաս։

«Կառավարվող էլեկտորատի» մեխանիզմը

Իշխանությունները հղում են անում Ընտրական օրենսգրքում դեռ 2012 թվականին կատարված փոփոխություններին՝ պնդելով, թե նոր բան չկա, և կանոնները վաղուց հայտնի են։ Սակայն 2026 թվականի քաղաքական իրավիճակը էապես տարբերվում է 2012-ից։

Եթե մի կողմ դնենք իրավական ձևակերպումները, իշխանությունների տրամաբանությունը բավական հստակ է․ արտերկրում հիմնականում ապրում են մարդիկ, որոնք կախված չեն պետական համակարգից՝ չեն աշխատում բյուջետային ոլորտում, չեն օգտվում վարչական ռեսուրսներից կամ դրամաշնորհներից։ Նրանք ինքնուրույն աշխատում են, պահում իրենց ընտանիքները և հաճախ նաև Հայաստանում ապրող հարազատներին՝ արտերկրից ուղարկվող գումարների շնորհիվ։

Այս մարդկանց զգալի մասը քննադատաբար է վերաբերվում Նիկոլ Փաշինյանի քաղաքական կուրսին, հատկապես՝ Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման հարցում։

Նրանց ձայնը իշխանություններին անհրաժեշտ չէ։ Ավելին՝ այդ ձայնը կարող է վտանգավոր լինել գործող իշխանության համար։

Խնդրի գինը՝ մեկ ընտանիքի օրինակով

Պատկերացնենք իրական իրավիճակ։ Գյումրիից մի տղամարդ արդեն հինգ տարի աշխատում է Մերձմոսկվայում՝ շինարարությունում։ Հայաստանում մնացել են կինը, երկու երեխաները և տարեց ծնողները։ Ամեն ամիս նա գումար է ուղարկում տուն, և հենց այդ փոխանցումների հաշվին է ապրում ընտանիքը։

Կարո՞ղ է նա իրեն թույլ տալ մեկ շաբաթով թողնել աշխատանքը, գնել ավիատոմս, մեկնել Երևան և վերադառնալ միայն քվեարկությանը մասնակցելու համար։ Պատասխանն ակնհայտ է։ Դա կնշանակի աշխատավարձի կորուստ, որից կախված է ընտանիքի գոյությունը, ինչպես նաև ճանապարհածախս, որը շատ աշխատանքային միգրանտների համար հավասար է մեկ ամսվա ընտանեկան բյուջեին։

Եվ սա բացառություն չէ, այլ հարյուր հազարավոր հայկական ընտանիքների իրականությունը։ Փաստացի պետությունը մարդուն կանգնեցնում է ընտրության առաջ՝ կամ պահում ես ընտանիքդ, կամ մասնակցում ես երկրի իշխանության ձևավորմանը։

Միակ հնարավոր տարբերակը՝ հարազատների միջոցով

Ի՞նչ անել նրանց, ովքեր չեն կարող գալ Հայաստան, բայց ցանկանում են ազդել ընտրությունների արդյունքի վրա։ Գործնականում մնում է միայն մեկ տարբերակ՝ ազդեցություն ունենալ Հայաստանում գտնվող հարազատների միջոցով։

Մեխանիզմը պարզ է․ կապ հաստատել ընտանիքի անդամների հետ, ներկայացնել սեփական դիրքորոշումը և խնդրել համապատասխան կերպով քվեարկել։ Այսպիսով, սփյուռքի ձայնը փոխակերպվում է հարազատների քվեի։

Գործող օրենսդրությունը այլ գործիք չի առաջարկում։ Քաղաքացիական անձանց համար էլեկտրոնային քվեարկություն չկա, արտասահմանում ընտրատեղամասեր չեն բացվում, հեռավար տարբերակներ չեն նախատեսվում։ Մնում են միայն հեռախոսազանգերը, տեսազանգերը և հույսը, որ հարազատները կկատարեն այն ընտրությունը, որի մասին իրենց խնդրել են։

Քաղաքական համատեքստը

Արտերկրում ընտրատեղամասեր չբացելու որոշումը դժվար է դիտարկել ընդհանուր քաղաքական իրավիճակից առանձնացված։ Այս տարվա ապրիլին Փարիզում տեղի ունեցավ Սփյուռքի ազգային մոբիլիզացիայի համաժողովը, որը համախմբել էր 26 երկրներից ժամանած 160 քաղաքական ակտիվիստների, հասարակական գործիչների, միջազգային իրավաբանների և հոգևորականների։ Մասնակիցների թվում կային նաև Հայաստանի երեք նախկին վարչապետներ։

Համաժողովը կոչ էր արել աշխարհի տարբեր երկրներում բնակվող հայերին գալ Հայաստան և մասնակցել ընտրություններին։ Սակայն կոչի և իրական հնարավորության միջև մեծ տարբերություն կա։

Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի ներսում, առկա տվյալների համաձայն, ընտրողների մոտ կեսը հայտարարել է, որ չի պատրաստվում մասնակցել ընտրություններին։ Գործող իշխանությունների քննադատները պնդում են, որ իշխող ուժի աջակիցները շարունակում են աջակցել նրան, քանի որ նրանց բարեկեցությունը կապված է պետական համակարգի հետ՝ լինի դա պետական ծառայություն, բարձր պարգևավճարներ, թե մենաշնորհային պայմանագրերով բիզնես։

Այսպես, ըստ քննադատների, ձևավորվում է «կառավարվող էլեկտորատ»․ երկրի ներսում մնում են հիմնականում նրանք, ովքեր կախված են պետական հոսքերից, իսկ միլիոնավոր անկախ քաղաքացիներ՝ նրանք, ովքեր տարիներ շարունակ նյութապես աջակցում են Հայաստանին արտերկրից, փաստացի զրկվում են ընտրական ազդեցությունից։

Ի՞նչ անել հիմա

Չնայած համակարգի նկատմամբ հնչող քննադատություններին, Հայաստանի տարածքում գտնվող և ընտրելու իրավունք ունեցող քաղաքացիները կարող են օգտագործել իրենց ձայնը։

• Ստուգել ընտրատեղամասը՝ ՀՀ ՆԳՆ elections.mia.gov.am հարթակում։
• Եթե հաշվառման հասցեն չի համընկնում փաստացի բնակության վայրի հետ, մինչև մայիսի 26-ը՝ ժամը 14:00, դիմել ժամանակավոր հաշվառման համար։
• Վերջնական ընտրացուցակները կհրապարակվեն մայիսի 31-ին, և դրանից հետո փոփոխություններ գրեթե անհնար կլինի կատարել։

ԿԸՀ կոնտակտներ՝
հեռ․ +374 10 543 523
էլ․ փոստ՝ [email protected]
հասցե՝ Երևան, Գևորգ Քոչարի 21ա։

Իսկ արտերկրում գտնվող քաղաքացիների համար առայժմ մնում է միայն մեկ ճանապարհ՝ կապ հաստատել Հայաստանում գտնվող հարազատների հետ և նրանց միջոցով փորձել ազդել ընտրությունների արդյունքի վրա։

Հայկական սփյուռքը դարեր շարունակ եղել է ազգի տնտեսական, մշակութային և լոբբիստական հենարանը։ Այն ֆինանսավորել է ծրագրեր, աջակցել ընտանիքների և միջազգային հարթակներում պաշտպանել Հայաստանի շահերը։ Սակայն երբ խոսքը վերաբերում է իշխանության ձևավորման ամենակարևոր մեխանիզմին՝ ընտրություններին, սփյուռքի ձայնը շարունակում է դուրս մնալ քաղաքական գործընթացների շրջանակից։

Հարցն այլևս միայն այն չէ, թե ով է պատասխանատու այս իրավիճակի համար։ Հարցն այն է, թե որքան երկար կարող է դա շարունակվել՝ առանց վնասելու այն, ինչը սովորաբար անվանում են ազգային միասնություն։