Ո՞վ է իրականում Պեպոն

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Հենրիկ Հովհաննիսյանի «Հայ թատրոնի պատմություն. 19-րդ դար» գրքից («Գաբրիել Սունդուկյան») /տես նաև՝  «Դուռը բացեց Գաբրիել Սունդուկյանցի սպասուհին»/ մի փոքրիկ հատված:

Հեղինակն ուզում է գտնել Զամբախովների ու Սարգիսների իրականության դեմ կռիվ տվող ուժը և գիտե, որ դա մտավորականը չի լինելու: Հեղինակն իր հերոսին գտնելու էր համքարների, ձկնորսների, «քեֆ անող» տղերքի ու գլխից ձեռ վեր կալած «լոթիների» մեջ: Սրանց մեջ էին այն մարդիկ, որ Պեպո Մամուլյանի առաջնորդությամբ 1865 թ. ամռանը հարձակվեցին քաղաքագլուխ Շիրմազանյանի տան վրա: Նրանց առջև էին ռուս զինվորները փակել Քռի կամուրջը, որ Հավլաբարի «խալխը» վրա չտար Սոլոլակին` մեծահարուստների թաղին:

Սունդուկյանը մտավորական էր և աստիճանավոր, ժեներալի պաշտոնազգեստով ու սպիտակ ձեռնոցներով, ազնվականի զուսպ ու մեղմ խոսելակերպով, ի պահանջել հարկի ֆրանսախոս ու ռուսախոս, գրական միջավայրից կարծես հեռու և ապրում էր ներանձնական կյանքով: Բայց նա իրեն ոչնչով բարձր չէր համարում համքարից, մշակից ու բեռնակրից և աշխարհն զգում էր այն լեզվով, որով խոսում էր հավլաբարցի հայը: Նա ժողովրդի ստորին խավերի մեջ էր փնտրում մարդուն ու մարդկային առաքինությունը և հայ մտավորականին ուզում էր տեսնել որպես ազգային-ժողովրդական գաղափարի կրող: Նրա երևակայած հերոսը կանգնած էր այդ սահմանագծին: Սունդուկյանը բեմ էր հանելու այդ հերոսին, որը նրա գեղարվեստական երևակայության մեջ ուրվագծվում էր Չմշկյանի բեմական բնավորությամբ, Պեպո Մամուլյանի երևույթով և քաղաքին հայտնի ձկնորս, «տառապյալների պաշտպան» Լոփիանու արտաքինով:

Երբ 1870 թ. ամռանը Թիֆլիսի մերձակա Կրծանիս ամառանոցում Սունդուկյանը Չմշկյանին թելադրում էր «Պեպո» կատակերգությունը, մտքում ուներ չորս նախատիպ. մեկն իր առջև նստած արտիստն էր, որ համառորեն հերոսի դեր էր խնդրում, մյուսը` խռովարար համքարը, երրորդը` էթնոգրաֆիական օրինակ Լոփիանին, չորրորդը` փողոցում հանդիպած մի կինտո, որին տուն էր հրավիրել, հյուրասիրել ու դարձել նրա զավակի կնքահայրը: Երբ պիեսի մի քանի տեսարաններ արդեն պատրաստ էին, հեղինակը փողոցում տեսնում է Պեպոյի իր երևակայած արտաքինն ունեցող երիտասարդին. «Թե ախպեր ես, - ասում է նա, - ասա, քանի՞ տարեկան ես, ինչո՞վ ես պարապում: - Աղա ջան, երեսուն տարեկան եմ, մրգավաճառ կինտո եմ»:

Դրամատուրգը տուն է հրավիրում այս մարդուն, զրուցում հետը, ընթերցում մի քանի հատված գրվող պիեսից, արժանանում նրա հավանությանը, և հաջորդ օրը շարունակում գործը Չմշկյանի հետ` թելադրում դրություն և ինտոնացիա հուշելով արտիստին ու հետևելով նրա վերաբերմունքին: Եվ արտիստն էլ հարցականորեն սևեռվում է դեպի հեղինակի անձը, ապագա դերի իր զգացումով կողմնորոշում նրան: Այսպես է ստեղծվում Սունդուկյանի գլուխգործոցը, իր «նորագույն սոցիալական մտքերով», հերոսի բոլորովին նոր տիպով ու նկարագրով, որը դինակ չէր, այլ գաղափարակերպված ու անհատականացված բնավորություն: Դրամատուրգն այդ ստվերը հետապնդում էր վաղոււց և որոնում իր անձը նրա մեջ: «Խաթաբալայի» Մասիսյանցը, - գրում է նա, - ես եմ, «Էլի մեկ զոհի» Միքայելը ես եմ, Պեպոն դարձյալ ես եմ`  հասարակ կինտոյի մաշկի տակ»:

Նյութը՝  Ք. Ա.-ի