Մեր քնարերգության Վահագնը՝ Պետրոս Դուրյան

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Պարույր Սևակի «Մեր քնարերգության Վահագնը» (լոււսանկարում` Պետրոս Դուրյանի իրական դեմքն է, որի պատմությանը ծանոթացեք այստեղ`  «Պետրոս Դուրյանի դեմքի վերականգնումը») հոդվածը, որը ընդգրկված է նրա «Երկերի ժողովածու 3»-ում:

Կան բանաստեղծներ, որոնք մի ամբողջ աշխարհ են վերապատկերում: Մեծ են կոչվում նրանք: Եվ իսկապես էլ մեծ են: Բայց, դժբախտաբար, շուտ են հնանում, որովհետև, բարեբախտաբար, նորանում է աշխարհը:

Կան բանաստեղծներ էլ, որոնք մի նոր աշխարհ են ստեղծում: Ե՛վ նյութն է իրենցը, և՛ ստեղծողն են իրենք: Այսպես՝ բարի և մենասեր սարդն է գործում իր ոստայնը, և անմակդիր մեղուն՝ իր մոմն ու ակնամոմը: Հետմահու դժբախներ են այդ կարգի բանաստեղծները. ոչ միայն հնանում են, այլև հետզհետե մոռացվում, որովհետև հիշողները պարտավոր չեն ապրել մի աշխարհում, որ անիրական է և կամ օտար:

Կան բանաստեղծներ էլ, որոնք ոչ աշխարհ են պատկերում, ոչ էլ աշխարհ ստեղծում: Նրանք բացում են իրենց աշխարհը: Եվ սրանք չեն մոռացվում, որովհետև չեն հնանում: Իսկ եթե հնանում են, ապա սոսկ այնքանով, որքանով հնանում է նաև առավոտը: Սրանք չեն հնանում, որովհետև նորացող կյանքը նորացնում է նաև սրանց, ինչպես որ նորանում են առավոտները:
Պետրոս Դուրյա՜ն...

Սա աշխարհ չպատկերեց: Եվ աշխարհ չստեղծեց սա:
Սա բացեց իր աշխարհը, որ իրենից հետո կոչվեց ու կոչվելու է իր իսկ անունով՝ դուրյանական:

Այդ աշխա՞րհը:

«Բույլ մը նայվածք, փունջ մը ժպիտ», «եթեր մը տրոփ», «եդեմ մը շունչ», - ահա այդ աշխարհը:
«Գիշեր մը սուգ», «անդունդ մ’հառաչ», «դժոխք մ’անեծք», - ահա այդ աշխարհը:

Ճիշտ է, որ հաճախ «խոսքն մեր հոգվոց անհունությունը կպղծե»: Բայց դուրյանական կոչված աշխարհի տերը ո՛չ ծանրալեզու էր՝ Մովսեսի պես, ո՛չ էլ պատրաստի պատվիրաններ կրկնող՝ Ահարոնի նման: Դուրյանի համար՝ «խոսիլ, հատնիլ է լոկ»: Եվ արդարև՝ նրա կյանքն այլ բան չէր, եթե ոչ խոսելով հատնել և հատնելով խոսել: Ուստի և «քուրա մը խոսք» էր այդ աշխարհը, «քուրա մը խոսք», որ դյութեց մեր սրտերը, դարձավ մեր խոսքը, ուստի և այդ աշխարհն էլ փոխարկվեց մեր աշխարհի:

Լուսին կար այդ աշխարհում, լուսին, որ Դուրյանի ժամանակներում թղթից էր սարքված: Նույնիսկ մեծ Պեշիկթաշլյանը չզորեց ազատվել այդ թղթակերտ լուսնից: Պիտի գար Դուրյանը՝ լուսնին... չքողարկելու «նուրբ ամպիկով»: Այդ պարտականությունը հաճույքով կատարում էին շատերը, բայց... «նուրբ ամպիկ»-ներն էլ թղթից էին: Պիտի գար Դուրյանը, որ լուսին քողարկած «նուրբ ամպիկ»-ից հետևցներ, թե դրանից.

«Ուսան թրքուհիք
Ծածկել իրենց դեմքն հաջաղով նրբաթել,
Անոր նման դժգույն ըլլալ ու դյութել»:

Այդ օրվանից վերջացավ թղթե լուսնի թագավորությունը թղթի վրա:
Այսպես էլ Դուրյանը կյանք վերադարձրեց գրքային աստղերին, որ նույնպես թղթե պլպլում ունեին:

Ձեռք վերցուցիք աստղերուն,
Սեր ուխտեցինք իրարու,
Դողդողացին աստղերն ալ
Մեր երդումեն ահարկու:

 Քիչ է՝ ասել, թե աստղերն այստեղ կենդանի են արդեն. աստղերին կրկնակի կյանք է պարգևված այստեղ:

Եվ միա՞յն այստեղ:

Շատ չբացազատվելու համար՝ գոհանանք վերհիշելով ևս մի տող. «Ելնել աստղերու սանդուղքն անալի»:

Թղթակերտ լուսինների և թղթափայլ աստղերի ժամանակաշրջանում հանճարը միայն կարող էր օգտվել պատկերավոր մտածողության այսպիսի եղանակից: «Ելնելով աստղերու սանդուղքն անալի» (այսինքն ալիքներից զուրկ - աստիճան չունեցող), սա այն «եթեր մը տրոփն» է, որով Դուրյանը կանխեց նրանց, ովքեր պիտի գային առնվազն կես դար հետո:

Գալիք սերունդներից հափշտակված մի տող է սա, և տարօրինակ ոչինչ չկա, որ Դուրյանի ժամանակակիցները նույնիսկ ընկալել չկարողացան այս պատկերը՝ կարծելով, թե «անալին» վրիպակ է: Եվ շտկեցին էլ այդ «վրիպակը». երկար տարիներ «անալի»-ն դարձած էր «անհալի»...
Մինչև չանցներ ամբողջ կես դար, ու չգար մեծն Վարուժանը, ո՞վ պիտի կարողանար գրել.

Նա իր շնչով զիս գոհ ընել կը կարծեր,

Բայց կ’արծարծեր, ո՜հ, իմ սիրույս բյուր կայծեր:

Եվ ո՞վ պիտի «սա օտար ժպիտները հուսաշող» համեմատեր այն «սուտ ծաղիկներ»-ին, որոնք ծածկում են «սոսկ սրտի անդունդը»:
Մինչև չանցներ անբողջ կես դար, ու չգային Մեծարենցն ու Տերյանը, ո՞վ պիտի կարողանար սիրածին գրկելիս զգալ, թե «թևերուս մեջ լույս մը, հով մը մարեցավ» կամ «ոգի մ’ անցավ սրտես, թողուց հոն ստվեր»:

Կենդանի մարմնի ընկալումը իբրև լույս ու հով, անիրական ոգու մարմնավորումն ու զգացումն այնպես, որ ստվեր թողնի այդ ոգին, - ահա այն հյուսիսահայաց և հարավահայաց դարպասները, որ մուտքերն են դուրյանական կոչված աշխարհի:

Եվ չարժե՞ ասել, որ նման աշխարհի տերը չէր կարող գոհանալ միայն լուսնի և աստղերի կենդանացումով: Դուրյանական աշխարհում, առաջին անգամ մեր նոր քնարերգության մեջ, կենդանացան կայծակն ու արցունքը, թավուտն ու առվակը, «առտվան շաղն» ու «իրիկվան բալ»-ը, փթիթն ու հոգին... իսկ կարմիր վա՞րդն ու կապույտ մանուշա՞կը:

Մոտավորապես հարյուր տարվա հեռավորությունից այսօր էլ Դուրյանը դիմում է մեզ մի հարցով.

Վարդը գարնայնի
Թե կույսին տիպար
Այտերուն չըլլար,
Ո՞վ հարգեր զանի:

Թե չը նըմաներ
Կապույտն եթերաց
Կույսին աչերաց,
Երկինք ո՞վ նայեր:

Հարցնում է մեզ Դուրյանը, և մենք՝ հարյուր տարի հետո էլ, պատասխանելիք բան չունենք, որովհետև մեզնից շատերն այսօր էլ վաճառականություն են անում թղթե վարդերով, մանուշակներով, եղնիկներով և...

Դուրյանի աշխարհում լճակ կա, և ի՜նչ լճակ: Եթե մի չար հրաշքով գոլորշիանան աշխարհի լճակները՝ Դուրյանի «Լճակ»-ով կարելի է վերստեղծել դրանք:

Նա մեզ, իր օրինակով, մտերմացրեց այդ «մելամաղձոտ լճակ»-ին, ինչպես նաև սովորեցրեց «գրավիլ, լռել ու խոկալ»: Դարձյալ նրանից սովորեցինք «խոկալ, սուզիլ, զմայլիլ սուտ»: Կրկին նրա խոսքերով՝ մեզ «փունջ մը բոց», փսփսաց. «Կուզե՞ս պաշտել հոգի մ’ անբիծ»: Նրա հետ մեկտեղ տառապեցինք «Երկնքի հիվանդությամբ», նրա հետ մեկտեղ գոչեցինք. «Ո՜հ, կայծ տվեք ինձ, կայծ տվեք, ապրիմ»: Նրա հետ մեկտեղ դարձած «շանթ մը դալկահար»՝ վեճ մղեցինք «Ոխերիմ աստծո» դեմ և հուսահատ մի պահի կարծեցինք, թե «Աստուծո ծաղրն է աշխարհն ալ արդեն...»:

Նյութը` Ք. Ա.–ի