Ովքե՞ր էին այսպիսի հայտարարություններ անում՝ «Հայերը արդեն ընդունած են թրքությունը»

Ձեզ ենք ներկայացնում Ա. Մակարյանի «Երվանդ Օտյանի կյանքը և հրապարակախոսական գործունեությունը» (տե՛ս նաև`  «Խմբագրապետության աշխատանք` օրական երկու աման ճաշի փոխարեն. Երվանդ Օտյան», «Երվանդ Օտյանը Նուբար փաշայի եգիպտական կալվածքներից մեկում`  օձերի ու կարիճների հարևանությամբ») գրքից մի դրվագ:

Օտյանը անտարբեր չէր նաև Թուրքիայի նկատմամբ, հետևում էր քեմալականների գործողություններին, երբեմն խրախուսում, երբեմն ծաղր ու ծանակի ենթարկում նրանց քյալլագյոզությունները, մերկացնում է ապազգայնացող հայերի դեմքը, իր պաշտպանության տակ առնում դեռևս Թուրքիայում ապրող հայ ժողովրդին:

«Թուրք օղլու թուրք» պամֆլետում նա, օրինակ, խիստ հարձակում է գործում պատրիարքարանի գործակատար Ազնիվ էֆ. Ահարոնյանի վրա, որը հայտարարել էր, թե «Հայերը արդեն ընդունած են թրքությունը … Մենք միշտ կպոռանք, թե «թուրք օղլու թուրք ենք»: Հայերը թուրք են և ոչ իսլամ»:

Օտյանը այս հայտարարությունը համարում է անիմաստ և ծիծաղելի, զուտ այն առումով, որ Ազնիվ էֆ. այդ կարող էր անել Պոլսի 70-80 հազար հայերի անունից, բայց ոչ երբեք Սովետական Հայաստանի և սփյուռքի հայության անունից: «Բայց խնդիրը այդ չէ, - ավելացնում է նա, - ի՞նչպես կարելի է հայու մը համար թուրք օղլու թուրք ըլլալ: Հայ քրիստոնյա մը կրնա իսլամ ըլլալ, և փոխադարձաբար իսլամ մըն ալ քրիստոնյա, բայց մարդ կրնա՞ իր ցեղը փոխել քաղաքականության համեմատ:

Ենթադրենք որ կատուները պարագաներու բերումով ստիպված ըլլային հաշտ ապրիլ շուներու հետ, իբրև ապացույց իրենց հաշտարար ոգույն պիտի կրնայի՞ն ըսել.

- Մենք շուն օղլու շուն ենք …

Նույնիսկ եթե հիմարությունը ունենային այդ տեսակ հայտարարություն մը ընել, մյուսները պիտի հավատային այդ հավաստումին անկեղծությանը»:

Օտյանը խիստ հանդիմանում է Պոլսի ստրկամիտ, ազգային արժանապատվությունը կորցրած, իրենց մորթի ապահովության մասին միայն մտածող Ահարոնյանի նման մարդկանց:

«Շատ դյուրըմբռնելի է, - գրում է նա, - որ Պոլսո հայությունը, իր կաշիին հանգստությունը ապահովելու համար, պետք կզգա այս միջոց գործածել, որպեսզի հակառակության կամ գռգռության տեղի չի տա: Բայց վերջապես այդ ամեն միջոցներուն մեջ ալ պետք է ընտրություն մը ընել, և ամենեն անհեթեթներն ու ծիծաղելիները չընտրել, մանավանդ ջանալ քիչ-շատ ազգային արժանապատվությունը պահել և գետնամած ստորաքարշությունը իր ծայրագույն աստիճանին չհասցնել, մանավանդ որ այդ տեսակ տափակություններ օգտակար ալ չեն կրնար ըլլալ, այլ պարզապես մեզ անարգ ու զզվելի կդարձնեն անոնց աչքին, որոնց հաճելի ըլլալ կուզեք: Թուրք օղլու թուրքը ինկածության գլուխ գործոց մըն է որ արդարև պատիվ կբերե զայն հղացող ստրուկ ոգիին»:

Իր մի շարք ֆիլետոններում Օտյանը մերկացրել է մամուլի նկատմամբ եղած բռնությունները և հանդես է եկել մամուլի ազատության պաշտպանությամբ: Այս տեսակետից բնորոշ է «Թրքական ազատություն Ֆիլետոնը, ուր ծաղրում է թուրքական պառլամենտի դեպուտատ Ալի Սելիբ բեյի առաջարկած մամուլի նոր օրագիծը: Այդ օրագիծը կազմված էր 12 հոդվածներից, որի «միայն երեք հոդվածները բավական են մամլո ազատությունը բոլորովին կաշկանդելու»: Ահա այդ հոդվածները. «Հոդ. 6-րդ. Ըստ օրինի ոճիրի աստիճան հանցանք է ազգին և ազգային նվիրականությանց դեմ գործած հարձակումը …: Հոդ. 8-րդ. Մամուլի դեմ բացված դատերը կտեսնվին այն տեղին մեջ, ուր կգտնվի դատախազը»:

«Այսպես ուրեմն, - ավելացնում է Օտյանը, - եթե պոլսական թերթ մը համարձակվի քննադատել Էրզրումի կուսակալը և այս վերջինը դատ բանա թերթին դեմ, պատասխանատու խմբագիրը պիտի ստիպվի մինչև Էրզրում երթալ դատվելու համար, ուր իբրև ոճրագործ անկասկած կախաղան պիտի բարձրանա»:

Այս պարագայում, ինչպես ճիշտ կերպով նկատում է Օտյանը`  «հանրապետական Թուրքիո մեջ մամուլը ազատ պիտի ըլլա ամենայն բան մը չըսելու» համար:

Նա քննադատում է նաև թուրքական մամուլի այն ռեակցիոն գործիչներին, որոնք ազգամոլական կրքեր էին բորբոքում «Թրքական այժմյան մամուլը իր զզվելի զրպարտություններով … ամեն առթիվ ատելությունները վառ պահելու իր խելահեղ ճիգերով, պարզապես եղեռնագործի դեր մը կկատարե և որու դեմ ձեռք առնված միջոցները գոնե մենք, հայերս, չենք կրնար դատապարտել»: - Բայց, այդ չէր նշանակում, որ հարկավոր էր մամուլը ջնջել, քանի որ վերոհիշյալ օրինագիծը դրան է հանգում:

Նյութը՝ Ք. Ա.-ի