Պերայի ահռելի հրդեհն ամբողջովին այրեց երգիծաբանի վարձած փոքրիկ սենյակը

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Գառնիկ Ստեփանյանի «Հակոբ Պարոնյան. Կյանքը և հրապարակախոսությունը» (կարդացե՛ք նաև` «Միսիոներների քաղաքական նպատակների բացահայտումը «Թատրոն» երգիծական թերթում», «Հայ լրագրության ասպարեզը շատերին է գայթակղել ու դժբախտացրել` պչրոտ սիրուհու որոգայթներով»), գրքից մի փոքրիկ հատված:

Երկար չի տևում Ադրիանապոլսի (Ադրիանապոլսում երգիծաբանը ապրել է երկու տարի, աշխատում էր փոքր եղբոր մոտ) խաղաղ ու միապաղաղ կյանքը, որ հաճելի լինելով հանդերձ` հատուկ չէր երգիծաբանի անհանգիստ բնավորությանը: Ընտանեկան որևէ անախորժ վեճ, թե՞ Պոլսից կատարված մի առաջարկ` 1870թ. սկզբներին նորից նրան գցում են Բոսֆորի ափերը, մայրաքաղաքային խառնարանի մեջ:

Պարոնյանը դեռ պատանեկան տարիներից դրսևորել էր անկախ ապրելու, որևէ մեկից, անգամ հարազատներից կախում չունենալու վարքագիծ: Նա չի ցանկացել այս կամ այն անձնավորության հովանավորությամբ, խնամակալությամբ կյանքը քարշ տալ. դրա մեջ տեսել է մարդկային արժանապատվության կաշկանդում: Հասարակության անդամ մարդը, նրա համոզմամբ, անձամբ պետք է ուղի հարթի ու ընթանա այդ ճամփով, հաղթահարելով ամեն դժվարություն, չվախենալով պայքարից, մրցման ընթացքում ասպարեզ եկած թշնամիներից: Վարելով ինքնուրույն կյանք, նա չի դիմում որևէ մեկի օգնությանը, չնայած կային մարդիկ, որոնք շատ հարցերում կարող էին ձեռք մեկնել, քանի որ երեսուն տարիին մոտեցած երգիծաբանը դեռ չէր ճշտել իր ուղին: Ո՞րն էր արդարև այն բնագավառը, որին նվիրվելու էր Պարոնյանը: Նա փորձել էր դեղագործությունը, տոմարակալությունը, գրասենյակային ծառայությունը հեռագրատանը և եղբոր առևտրական հիմնարկում, փորձել էր և գրականությունը, երգիծանքը: Գոհ չէր մնացել և ոչ մեկից: Առաջինները նրա հոգուն ու մտքին ոչինչ չէին տվել, վերջինը` նրա գրպանին, որն այնպես էլ, մինչև կյանքի վերջը, մնաց դատարկ, հուսահատեցուցիչ չափով դատակ:

Այժմ երկրորդ անգամ նա Պոլիս էր գալիս դարձյալ առանց իմանալու, թե ո՛րն է լինելու ապագան: Նույն միջավայրն էր, ինչ մի քանի տարի առաջ, նույն մարդիկ, նույն խմբավորումները: Եթե հասարակական կյանքում որևէ բան փոխվել էր, ապա դա կատարվել էր հօգուտ պահպանողականների: Կառավարությունը ուժեղացրել էր խստությունները մամուլի և հրատարակչությունների վրա: «Արևելյան թատրոնը» փակվել էր: Սուլթանը նոր սահմանափակումներ էր առաջարկում Ազգային սահմանադրության համար, որը մեկ տասնամյակ առաջ այնքան ոգևորել էր, հույսեր ներշնչել ազատաբաղձ ժողովրդին: Բարձրագույն դռան հայ պաշտոնյաները` սուլթանի հլու կամակատարները, սարսափի էին մատնել առաջավոր մտավորականներին:

Մայրաքաղաքում երգիծաբանին որևէ լավ բան չէր սպասում, չնայած այս անգամ նա գալիս էր առավել հասունացած, նկատելի զարգացում ձեռք բերած, կյանքի լավն ու վատը ճանաչած: Ուներ շատ բան, չուներ ամենից կարևորը` որևէ հեռանկար, հակումներին համապատասխանող որևէ աշխատանք. իսկ դա ամենասարսափելին էր երեք տասնամյակի կյանքով հասունացած մտավորականի համար:

Կ. Պոլսի Պերա կենտրոնական թաղամասում նա վարձում է մի փոքրիկ սենյակ, տեղավորում իրերը, որոնում աշխատանք: Զարմանալի է, որ մոտ տասը տարվա գրական-հրապարակախոսական կյանքին ծանոթ Պարոնյանը չի բախում որևէ թերթի, թեկուզ իր համախոհների օրգանի դուռը, չի փորձում գրել, հանդես գալ մամուլում, հետաքրքրություն ստեղծել իր անվան շուրջ:

Ի լրումն ամենայնի` նրան առաջարկվում է այնպիսի մի պաշտոն, որը ոչնչով չէր առնչվում նրա ոչ գրական հակումների, ո՛չ համոզմունքների, ոչ նախասիրությունների հետ: Ֆրանսիական Հավաս հեռագրատանը գործակալության Կ. Պոլսի թղթակիցը խնդրում է աշխատել իր մոտ որպես թարգման: Դա շատ նպաստավոր էր տեղական լեզուներին անտեղյակ օտարականի համար, բայց ի՞նչ կտար այդ պաշտոնը թարգմանին, բացի ապրուստի որոշ հնարավորությունից: Ընդունում է նա առաջարկը, բայց հազիվ 1-2 ամիս աշխատած` թողնում:

Վրա է հասնում 1870 թ. ահռելի հրդեհը, որը մոխրի վերածեց Պերա կենտրոնական թաղամասը: Ամբողջովին այրվում է նաև երգիծաբանի վարձած փոքրիկ սենյակը իր գրքերով ու առօրյա գործածության իրերով: Հրո ճարակ են դառնում հազարավոր բնակելի տներ, հասարակական հաստատություններ` թատրոնական շենքեր, խմբագրատներ, դպրոցներ, հիվանդանոցներ: Աղետը ջլատում է անգամ շատ տոկուն ու լավատես մարդկանց, նրանց մատնում հուսահատության: Պարոնյանը բացարձակապես ոչինչ չուներ, թեկուզ մի անկյուն, որտեղ կարողանար գիշերները հանգիստ տալ իր հոգնաբեկ ու կազմալույծ մարմնին: Ժամանակակիցներից մեկը գրում է, թե այդ ծանր օրերին նա հարկադրված է լինում միառժամանակ աշխատել որպես տնային ուսուցիչ` մի հարուստ հայի ընտանիքում, ստիպված է լինում «տան վարժապետի խոնարհ պաշտոնը ընդունել խեղճ ամսականով մը, Պեշիկթաշ, Մանուկյաններու տան մեջ»:

Իհարկե դա էլ ժամանակավոր միջոցառում էր և չէր լուծում ապրուստի գորդյան հանգույցը: Իր գիտակցական ամբողջ կյանքում հարուստ դասի նկատմամբ ատելությամբ տոգորված Պարոնյանը չէր կարող հանդուրժել քաղքենիական գաղջ ու հեղձուցիչ մթնոլորտը, այն կենցաղն ու բարքերը, որոնք այնքան անխնա կերպով ծաղրվել էին «Ատամնաբույժն արևելյան» կատակերգությունում:

Նյութը՝  Ք. Ա.-ի