Այսպես կարող էր գործել միայն մեծ քաղաքագետը. Պարույր Սևակը՝ Մեսրոպ Մաշտոցի մասին

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Պարույր Սևակի «Թրի դեմ գրիչ. Մաշտոցի սխրագործությունը» (կարդացե՛ք նաև՝ «Նրա շահած անարյուն ճակատամարտն ավելին էր, քան մեր սպարապետների փառավոր հաղթանակները») զեկույցից (ընդգրկված է նրա «Երկերի ժողովածու 3»-ում) մեկ փոքրիկ հատված, որը նա կարդացել է Մեսրոպ Մաշտոցի ծննդյան 1600-ամյակին նվիրված երեկոյին` Հայֆիլհարմոնիայի Մեծ դահլիճում։

Մաշտոցը, այո՛, հայ նշանագրերի գյուտարարը և հայ դպրության հիմնադիրը լինելուց առաջ, մեր մեծագույն քաղաքագետն է։
Չափազանցությո՞ւն կլինի արդյոք, եթե ասվի, որ քաղաքականության մեջ հայերս առանձին ընդունակություն չենք ցուցաբերել։ Ավելին. մեր և՛ հին, և՛ նորագույն պատմությունը լեցուն է հակառակն ապացուցող անջնջելի փաստերով և անշտկելի իրողություններով։ Այնքան շատ գործածելով «աջ»-ը, որից բարդվել ու ածանցվել են հարյուրավոր այլ բառեր ու դարձվածքներ՝ քաղաքականության մեջ մեր նախնիները գործել են մեծ մասամբ ձախ ձեռքով։ Ուստի և՝ ձախորդություններ, ձախավերություն, ձախողակություն... Եվ մեր քաղաքագիտական մտքի պատմությունը հիրավի արգահատելի կլիներ, եթե արձանագրած չլիներ մեկ-երկու հաղթանակ։ Բայց արդար լինենք և ավելացնենք, որ այդ մեկ-երկու հաղթանակի համար քիչ է թվում նույնիսկ այնպիսի ածականը, ինչպիսին է «մեծ»-ը: Այդ հաղթանակները բախտորոշիչ էին, վճռական։

«Որտեղ հաց՝  այնտեղ կաց»: Չի կարելի կասկածել, որ այս տխուր փիլիսոփայությանը մեր ժողովուրդը հասել է իր պատմության վերջին հազարամյակին, երբ ստիպված էր կրկնել «թափառական հրեա»-ի աննախանձելի բախտը։ Այս առածից առաջ դարեր շարունակ նա կրկնում էր մեկ ուրիշ իմաստություն, իմաստությունն այն հրեայի, որին դեռ չէր կպել «թափառական» մակդիրը. «Ոչ միայն հացիւ կեցցե մարդ...»։ «Ոչ միայն հացիւ», ոչ միայն մարմնով, այլ նաև ոգով, այլ նաև «բանիւ»։ Եվ ժողովուրդների ու ազգերի գոյության միակ երաշխիքը միայն հողը չէ կամ զորությունը։ Կան նաև այլ գործոններ, որոնք պակաս վճռական չեն։ Բաբելոնացիք ու ասորեստանցիք, խալդերն ու խեթերը չունեցան հրեաների ծանր բախտը՝ չկորցրեցին իրենց հողն ու հայրենիքը։ Նրանք կորան իրենց իսկ հողերի վրա, որովհետև ինչպես մարդիկ, այնպես էլ ժողովուրդները գոյատևում են «ոչ միայն հացիւ», այլ նաև «բանիւ»:

Եվ իսկապես էլ. ինչպես հնագույն, այնպես էլ նորագույն ժամանակներում աշխարհակալները իրենց հարևաններին ձուլում են ոչ միայն մեծությամբ ու զորությամբ, այլ նաև այն համընդհանուր-ընդհանրացնող գաղափարով, որ տարածում են այդ աշխարհակալությունները։

Եթե հույն-հռոմեական ու հին հայկական պանթեոնի տարբերությունը միայն անունների մեջ էր, ապա հայ-իրանական պանթեոնում այդ տարբերությունն էլ համարյա չկար։ Եվ, անտարակույս, խելացի էր Տրդատ Գ-ն, որ այդ համընդհանուր- ընդհանրացնող հեթանոսությանը կուլ չգնալու համար իրեն պատեց փշերով՝ Հիսուսի փշեպսակով։ Եվ պակաս խելոք ու հեռատես չէին նրա քրիստոնյա հաջորդները, որոնք երկու դար հետո տեսան ու հասկացան, որ համընդհանուր-ընդհանրացնող քրիստոնեությունը դարձել է նույնպիսի ահավոր վտանգ, ինչպիսին մի ժամանակ հեթանոսությունն էր։

Անկարելի է չափազանց ետ մնալ մարդկության ապրելակերպի և մտածելակերպի ընդհանուր աստիճանից. վաղ թե ուշ այդ աստիճանին են կանգնում բոլոր ժողովուրդներն ու ազգերը։ Քրիստոնեությունը չէր կարող չտարածվել ու չիշխել Հայաստանում։ Բայց քրիստոնեությունը, ինչպես նաև ամեն մի այլ մեծ ուսմունք, մի անաստառ վերարկու չէր։ Քրիստոնեությունն էլ ուներ իր աստառը, որ կոչվում էր հռոմեականություն կամ բյուզանդականություն։ Քրիստոսի մեկ կամ երկու «բնության»՝ նրա «մա՞րդ, թե աստուած» լինելու վեճի տակ Հռոմն ու Կ. Պոլիսը առաջ էին մղում այն քաղաքականությունը, որը բնորոշող բառն էլ ստեղծվեց դեռ այն ժամանակ՝ «իմպերիալիզմ»։ Քրիստոսի երկնային արքայությունը փաստորեն մի երկրային իմպերիա էր։ Եվ Քրիստոսի խաչը երկրից երկիր էր տարվում ոչ թե աղոթատեղիների գմբեթներին տնկվելու, այլ այդ երկրների անկախությունն ու ինքնությունը խաչելու համար։ Այդ խաչից խուսափելն անհնարին էր մանավանդ Հայաստանի համար, որովհետև աշխարհագրության չեղյալ աստծո կամքով Հայաստանն էր այն կենտրոնակետը, որի վրա խաչաձևվում էին հռոմեական երկար գայիսոնն ու պարսից հաստաբեստ մականը՝ ստեղծելով մի վիթխարի խաչ։

Տրդատը հասկացավ, որ իր ահեղ հարևաններին կուլ չգնալու համար ամեն մի փոքր ազգություն պիտի շեշտի իր տարբերությունը. հեթանոսությանը նա դիմագրավեց քրիստոնեությամբ։ Արդեն քրիստոնեությունն էր դարձել մի ընդհանրացնող վտանգ։ Անհնարին էր կրկին վերադառնալ հեթանոսության, մանավանդ որ պարսիկները դեռ երկու-երեք դար հետո միայն պիտի հեթանոսությունից իսլամին անցնեին։ Ուրեմն այլևս ինչպե՞ս շեշտել այն տարբերությունը, առանց որի անկարելի էր գոյատևել։ Եվ տրդատյան դարձից երկու դար հետո մեր նախնիք գտան այդ «ինչպես»-ը, որ մեր ազգային հին քաղաքականության հազվադեպ հաղթանակներից մեկն է։

Այժմ ծիծաղելի են թվում բոլոր հարցերն ու խնդիրները, որ քննարկում էին այն ժամանակվա միջազգային համագումարները՝ «տիեզերական ժողով»-ները։ Նազովրեցի համեստ հյուսնի՝ Քրիստոսի ծննդյան և իր համեստագույն մոր ծննդաբերության հարցը ալեկոծել էր ամբողջ քաղաքակիրթ կոչված աշխարհը։ Մարիամից ծնվածը աստվա՞ծ է, թե մարդ, Քրիստոսի մեջ աստվածային «բնությունն» ու մարդկային «բնությունը» միախառնված–ձուլվա՞ծ են արդյոք, թե՞ առանձին են. ըստ այսմ էլ նա «միաբնա՞կ» է արդյոք, թե «երկաբնակ»,- այժմ անհավատալի թվացող այս վեճով նազովրեցի համեստ հյուսնի և նրա առավել համեստ ձկնորս աշակերտների հաջորդները համաշխարհային կայսրություն էին ստեղծում իրենց համար։

Սխոլաստիկ մտքերն արյուն ու կյանք են արժենում այն թշվառ սերունդների համար, որոնք ժամանակակիցն են այդ մտքերի տարածման և նրանց շուրջ ծավալված վեճերի։ Հետագա սերունդները ծիծաղելով այդ մտքերի ու վեճերի վրա՝ վայելում են պտուղները միայն։ Կան ժամանակներ, երբ մարդ սպանելուց ավելի հեշտ բան չկա, մանավանդ երբ դրանով զբաղվում են վիթխարի պետությունները։ Մարդկությունը հենց այդպիսի մի ժամանակաշրջան էր ապրում։ Քրիստոսի մեկ կամ երկու «բնության» դատարկագույն վեճը խմորվում էր մարդկային հազարավոր կյանքերով և հունցվում էր ծով արյամբ։ Քրիստոսի մեջ մարդկայինի գոյության և չգոյության հարցով վիճարկվում էր բազմաթիվ մանր ու միջակ ժողո¬վուրդների գոյությունն ու չգոյությունը։

Կան պահեր, երբ մի «չէ՛» կամ «այո՛» ասելը հավասարվում է կյանքի կամ մահվան՝ վերանալով նույնիսկ հերոսությունից։ Այն ժամանակվա մեր «այո»-ն կամ «ոչ»-ը բախտորոշ նշանակություն ուներ։ Եվ մեր նախնիք ասացին՝ «ոչ»։ Եվ այսօր ոչինչ չասող «Քաղկեդոնի ժողով» և «միաբնակ» բառերը դարձան մեր հին պատմական գլխագրերից մեկը ...

Համաշխարհային նշանակություն ունեցող այս իրադարձությունը տեղի էր ունենում Մաշտոցի մահից ընդամենը 10-11 տարի անց՝ 451 թվականին։ Ծանո՜թ թվական. մերոնք կենաց ու մահու մարտ էին տալիս Ավարայրում՝ թերևս անտեղյակ, թե ի՛նչ նոր Ավարայր էր պատրաստվում Պոլսո այսօրվա թաղերից մեկում՝ Գատը-գյուղում, որ այն ժամանակ կոչվում էր Քաղկեդոն։ Մերոնք չէին մասնակցում քաղկեդոնյան ճակատամարտին, որովհետև ճակատամարտում էին Ավարայրում։ Մերոնք Ավարայրում չհաղթեցին, բայց նաև չպարտվեցին, որ արդեն հաղթանակ էր և մեծ հաղթանակ. Պարսկաստանը ստիպված եղավ Հայաստանից ետ կանչել իր Զրադաշտին, և հայը մնաց քրիստոնյա։

Մերոնք չէին կարող խուսափել Քաղկեդոնի ճակատամարտից, որտեղ նույնպես պիտի չհաղթեին, բայց նաև պիտի չպարտվեին, որ արդեն հաղթանակ էր և մեծ հաղթանակ. Հռոմը պիտի ետ տաներ իր ծուռ խաչը, և հայաստանցին պիտի իրեն կոչեր հայ քրիստոնյա... Այսօր, իհարկե, այս բառակապակցությունը զուտ, կրոնական է. այն ժամանակ «հայ քրիստոնյա» կոչվելով՝ մերոնք կարողացան համընդհանուրի մեջ մասնավորվել, համանմանության մեջ տարբերակվել. այդ համընդհանրությամբ ու համանմանությամբ կանխեցին զրադաշտական (ապա՝ նաև իսլամական) սպառնալիքը, իսկ այդ մասնավորմամբ ու տարբերակմամբ դիմադրեցին հույն-բյուզանդական համահարթիչ վտանգին:

Նյութը`  Ք. Ա.-ի