Քննադատում էին, մեղադրում մեսրոպյան ուղղագրությունը փոփոխության ենթարկողին. Մանուկ Աբեղյան

 Ինձ համար յուրահատուկ համալսարան դարձավ տպարանը, - գրում է Գառնիկ Ստեփանյանը իր «Տպարանական աշխարհը և տպարանի հետ կապված ականավոր մարդիկ» հուշերում: Տարբերությունն այն էր, որ մինչդեռ համալսարանի որևէ ֆակուլտետում սովորողը լսում էր որոշ մասնագիտության պրոֆեսորների, այստեղ տպարանական աշխարհում կապված էինք հայ մշակույթի, գիտության տարբեր բնագավառների բազմաթիվ մարդկանց հետ: Մեկը գնում էր, մյուսը գալիս էր: Լսում էինք, մեր գրեթե բոլոր գրողներին, արվեստի աշխատողներին: Ով տպագրվում էր, նա կամա ակամա գործ պիտի ունենար մեզ հետ (Կարդացե՛ք նաև՝  «Վաստակաշատ բանասերը, արվեստաբանը, գրողը. Գառնիկ Ստեփանյան»):

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում Գառնիկ Ստեփանյանի «Հոդվածներ և հուշեր» գրքում զետեղված` «Մանուկ Աբեղյան» հուշից մեկ փոքրիկ հատված:

Հայագիտության այս հսկայի հետ նույնպես ծանոթացա տպարանում` գրաշարական աշխատանքի անցնելուս երկրորդ տարում:

Աբեղյանի մասին լսել էի երիտասարդ տարիքում, երբ Հունաստանի որբանոցներից մեկում` Խալքիլիսում էի, հազիվ 14 տարեկան: Ներկա էի եղել մեր ուսուցիչների զրույցին, որտեղ կարծիքներ էին հայտնվում Հայաստանում կիրառվող նոր ուղղագրության մասին: Բոլորն էլ խստորեն քննադատում էին, մեղադրում մեսրոպյան ուղղագրությունը փոփոխության ենթարկողին, դարերով բյուրեղացած ուղղագրության վերափոխումը համարում սրբապղծություն:

Հետագայում, երբ որպես գրաշար աշխատում էի Կահիրեում, Երվանդ Օտյանից, Վահան Թեքեյանից, Միքայել Նաթանյանից և ուրիշներից ավելի հաճախ էի լսում դժգոհություն նոր ուղղագրության դեմ:

Երբ Հայաստան եկա, լսեցի լավ բաներ Աբեղյանի մասին, իմացա, որ նա սովորական մարդ չէ, այլ հայագիտության ականավոր ներկայացուցիչներից է: Հետագա տարիներին դրանում ավելի համոզվեցի, երբ լույս աշխարհ եկան նրա «Հայոց լեզվի տաղաչափությունը», «Հայոց լեզվի տեսությունը», «Հայ հին գրականության պատմության» երկու հատորները:

Բայց այս բոլորով հանդերձ, Աբեղյանի ուղղագրությունը մեր ականավոր հայագետներից ու բանասերներից ոչ մեկի սրտովը չէր, իսկ ոմանք համառորեն մերժում էին այդ ուղղագրությամբ գրքեր տպագրել, ինչպես Հրաչյա Աճառյանը:

Աբեղյանի գործի հետ ավելի շուտ ծանոթացա, քան անձի հետ:

Տպարանում աշխատելու հենց առաջին օրերին շարում էի Երևանի պետական համալսարանի «Տեղեկագրերը»: Այնտեղ, ի թիվս այլ արժեքավոր հետազոտությունների, տպագրվում էր Մանուկ Աբեղյանի «Հին գուսանական ժողովրդական երգեր» աշխատությունը:

Մինչ այդ` ես հայ միջնադարյան գրականության մասին գաղափար անգամ չունեի: Այժմ գուսանական այդ գեղեցիկ գրականությունն իմ առաջ բացում էր ամբողջ հրապույրը, թաքնված գանձերը: Մեջբերումներն այնքան շատ էին, դրանց տրված բացատրություններն այնքան հմտալից ու գիտական, որ կարծեք լսում էի համալսարանական մի դասախոսություն, որտեղ արտացոլված էր պատմական անցյալն իր հոգևոր գանձերով, կենցաղային մանրամասներով, սիրող կողմերի փիլիսոփայական խոհերով, կյանքի ընկալման յուրահատկություններով:

Դա աշխարհիկի զգացողության հաղթանակն էր միստիկական գաղափարախոսության, վարքագրական գրականության հանդեպ, որի մասին որոշ բան գիտեի գեթ եկեղեցական երգերից, աղոթքներից:

Խոստովանում եմ, այդ տարիներին իմ ընթերցած ոչ մի այլ աշխատություն ինձ վրա չի թողել այն տպավորությունը, որ թողել է Մանուկ Աբեղյանի հետազոտությունը: Հիմա որքան էի ուզում ծանոթանալ այդ մեծ մարդու հետ, խոսեի, կարծիքներ փոխանակեի, որքան այդ թույլ պիտի տար իմ ամոթխած բնավորությունը:

Եկավ այդ օրը:

1932 թ. վերջերից երկու թե երեք գրաշարներով շարում էինք Աբեղյանի «Հայոց լեզվի տաղափաչությունը»: Շատ էր մասնագիտական. գրեթե ոչինչ չէի հասկանում, բայց զգում էի, որ տեսական այնպիսի աշխատություն է, որի նմանը մի ուրիշը չպիտի կարողանար գրել և չգրեց մինչև մեր օրերը:

Մի օր, ցերեկային ընդմիջմանը, ճաշարանից վերադարձել էի գրաշարանոց և անցել աշխատանքի: Մենակ էի ամբողջ բաժնում: Ականջիս ընկավ միալար ինչ-որ քրթմնջոց: Նայեցի շուրջս: Ոչ ոք չկար: Ձայնը գալիս էր շատ մոտիկից, գլուխս բարձրացրի և նայեցի տառարկղի մյուս կողմը … Զարմանքս մեծ եղավ, երբ այնտեղ տեսա տառարկղի մոտ կանգնած, ոչ շատ բարձրահասակ մի մարդ: Ձեռագիր մի էջ բաց արած` ոտանավորներ էր կարդում յուրահատուկ հանգավորումով. յուրաքանչյուր վանկի համար մատներով խփելով Երմոնյայի տառարկղին, որը նույնպես շարում էր նրա գիրքը:

Դժվար չէր գուշակել, որ եկել է մեզ մոտ և սպասում էր մեզնից մեկնումեկին:

Մոտեցա բարևեցի: Ակնոցը շտկեց, գլուխը բարձրացրեց: Պետք չեղավ փոխադարձ ծանոթացման: Նա գրքի հեղինակն էր, ես` գրաշարներից մեկը: Դեմ առ դեմ կանգնած էի հայերենի ուղղագրությունը փոփոխող, նաև հայ հին գուսանական երգերի մասին սքանչելի աշխատություն գրող Աբեղյանի հետ:

- Չի ստացվել, քանի դեռ ուշ չէ, հազիվ մի քանի մամուլ է շարվել, պետք է անպայման փոխել, - ասաց բամբ ձայնով առանց հաշվի առնելու, որ ես գլխի չէի ընկնում, թե ինչը չէր ստացվել և ինչը պետք է փոխել:

Մեկ-մեկ գրաշարանոց էին գալիս բանվորները: Եկավ նաև բաժնի վարիչ Վահրամ Մանուկյանը և մոտեցավ նրան: Երևում էր, որ արդեն ծանոթ էր, հարցրեց, թե ինչ է ցանկանում պրոֆեսորը:

Աբեղյանը կրկնեց նույն նախադասությունը և բացատրեց միտքը: Հիմա ես էլ հասկացա: Տաղաչափական տակտի մասերը տպագրական առկա նշաններով արտահայտելու համար նախօրոք որոշել էին շեշտի ինչ-որ տեսակներ, որոնք հիմնականում մեր շեշտի և բութի օգտագործումով էր լուծված: Համաձայն չէր դրան: Բութը առհասարակ նպատակահարմար չէր, իսկ շեշտը, ասաց, պետք է պահել տակտի միայն շեշտված մասի համար անշեշտ մասի համար պետք է գտնել մի նոր միջոց:

Աբեղյանը առաջարկեց կանչել տպարանի տեխնիկական դիրեկտոր Էփրիկին: Երկար վիճեցին, կանգ առան մի առաջարկի վրա, որ Էփրիկը լավագույն էր համարում: Որոշվեց մի քանի տասնյակ «Օ» ոչնչացնել` վերևի մասը կտրելով և օգտագործել երկամանակ կամ երկամասնյա տակտերի համար:

Կանչեցին ձուլարանի վարիչ Մելիտոսին և առաջարկեցին լրացուցիչ ձուլել հարյուրից ավելի «Օ»-եր և գլխատել բոլորին: Գլխատել բառի վրա ծիծաղեցինք բոլորս, նաև Աբեղյանը: Գլխատված այդ Օ-երը օգտագործեցին տարբեր տակտերի համար, տարբեր դասավորությամբ:

Աբեղյանի այս գրքից, ինչպես ասացի, ոչինչ չէի հասկանում: Ռիթմ, շեշտ և ամանակ, յամբական ոտանավորներ, անապեստյան ոտանավորներ, համաշեշտ ոտանավորներ և այլն:

Բայց ինձ հետաքրքրում էին կատարված մեջբերումները: Հեղինակը լայնորեն օգտագործել էր միջնադարյան տաղերգուների գործերը` Գրիգոր Նարեկացի, Ներսես Շնորհալի, Գրիգորիս Աղթամարցի, հայրենները, հայ նոր գրականությունից տասնյակ գրողների չափածո երկերը: Արևմտահայ գրողները ինձ քիչ թվացին. կային օրինակներ Մ. Պեշիկթաշլյանից, Պ. Դուրյանից, Ղ. Ալիշանից, Ա. Չոպանյանից: Ինձ չբավարարեց արևտահայ հատվածը գուցե այն պատճառով, որ այնտեղ բացակայում էին արևմտահայ չափածոյի երկու ականավոր դեմքերը`  Դ. Վարուժանը և Սիամանթոն:

Հարցրի Չոփուրյանին: Բացատրեց, թե իրեն անհրաժեշտ եղած ոտանավորներն է օգտագործել:

«Տաղաչափության» առաջին մամուլներն եմ ես շարել: Հազիվ 8-10 մամուլ շարված` ինձ հանձնարարվեց այլ աշխատանք: Ավարտեցին գրաշարներ Երմոնյան և Տրիբունը: Անկախ այդ փաստից, սպասում էի, որ Աբեղյանը մի օրինակ «Տաղաչափություն» կնվիրի ինձ: Չնվիրեց ոչ մեկիս: Դա մեզ դուր չեկավ, քանի որ շնորհակալություն հայտնելու ուրիշ եղանակ չկար, բացի այդ ազնիվ միջոցից, և մենք սովոր էինք ու սպասում էինք մեր օրինական գնահատմանը` շարված գրքի մի օրինակին` հեղինակի մակագրությամբ, մի բան, որ անում էին բոլոր հեղինակները` Մանանդյանից սկսած մինչև Ե. Չարենցը:

Նյութը՝  Ք. Ա.-ի