Նա իր շուրջը «մագիա» էր ստեղծում. Մանսուրյանը` Փարաջանովի մասին

Ստորև ձեզ ենք ներկայացնում «Կենցաղի ձայները` պատվանդանի վրա, շրջանակի մեջ» Տիգրան Մանսուրյանի հետ հարցազրույցից

(հարցազրույցը վարեց Նաիրի Գալստյանը) մի հատված:

- Որպես կոմպոզիտոր` «Սայաթ-Նովան» Ձեր առաջին ֆիլմերից է: Մեզ կպատմե՞ք Ձեր առաջին հանդիպման մասին Փարաջանովի հետ, ինչպե՞ս իրականացավ ձեր համագործակցությունը:

- Փարաջանովին հանդիպեցի մի երեկո, Երեւանում, երբ կազմակերպվել էր արվեստագետների հանդիպում նրա հետ: Մինչ այդ ես իր անունը չէի լսել: Մարտիրոս Սարյանի տանն էի. Վարպետը հրավիրված էր այդ հանդիպմանը, եւ մենք երեքով իր տնից ուղեւորվեցինք այդ երեկոյինՙ` Մարտիրոս Սարյանը, Ղազարոս Սարյանի (իր տղայի) տիկինը եւ ես: Սարյանների տանը չգիտեմ ինչու հարկ համարեցին, որ ես նույնպես ներկա լինեմ այդ երեկոյին: Ծանոթացա Փարաջանովի հետ: (Երկար ժամանակ Փարաջանովը կարծեց, որ ես Սարյան ընտանիքի անդամ եմ: ժամանակ պետք եղավ, որ այդ թյուրիմացությունն իր համար հարթվի):

Այդ օրը նա ինձ, ինչպես նաեւ ամբողջ դահլիճի վրա, շատ մեծ տպավորություն թողեց: Բեմում էր եւ շարժուձեւերով պատմում էր իր նկարահանելիք «Սայաթ-Նովա» ֆիլմի մասին: Այդ պամությունը սյուժե չուներ, հիշեցնում էր մոնտաժի նյութ ծառայող առանձին պատկեր-դրվագներ: Իր խոսքն առհասարակ վերուվար ցատկումներով էր ներկայացնում, երբեմնՙ անկապ, բայց միշտ ծառայող նպատակին, այն էՙ տպավորություն թողնել: Տպավորությունն այն էր, որ բեմում արտիստիզմի հեղեղ էր: Ընդհատումներով կայացող իր խոսքն ուղեկցվում էր անսովոր շարժումներով, որոնք առավել անսովոր ու տարօրինակ էին դարձնում իր պատմությունը: Դա մեկ դերասանի կողմից կատարված ոչ պակաս հետաքրքրական «Նռան գույն» էր, քան այն, ինչ եղավ հետագայում իբրեւ ամբողջական ֆիլմ:

Կարճ ժամանակ անց Երեւանում տարածվեց այն լուրը, որ սկսվել է «Նռան գույնը» ֆիլմի նկարահանումը: Մի քանի արվեստագետ եթե որեւէ տեղ հանդիպում էին իրար, կարելի էր վստահ լինել, որ իրենց խոսակցության նյութն անպայման պիտի վերաբերեր նաեւ «Նռան գույնի» նկարահանումներին: Երբեմն խոսվում էր Փարաջանովի ռեժիսորական տարօրինակությունների մասին, եւ այս պատմությունները շատ-շատ էին: Թերթերը կարեւոր էին համարում լուրեր տալ, թե նախորդ օրը Հայաստանի ո՞ր մասում է եղել նկարահանումը եւ այլն: Առհասարակ քաղաքն ամբողջությամբ լցված էր փարաջանովյան մթնոլորտով. կարծես եղածը ոչ թե մի ֆիլմի նկարահանում էր, այլ անսովոր մի երեւույթՙ համընդհանուր կարեւորություն ներկայացնող:

Նրա օգնականներից մեկը, որ շատ շուտով ինքն իրեն համարեց Փարաջանովի աջ ձեռքը եւ նրա անունից հայտարարություններ, հրահանգներ տարածող եղավ (որը շատ շուտով հեռացվեց նկարահանող խմբից) մի օր եկավ ինձ մոտ եւ ասաց, որ Փարաջանովն ուզում է, որ ես գրեմ իր ֆիլմի երաժշտությունը : Ես, իհարկե, ուրախ էի: Այս իմ լուրն ստանալուց հետո որոշ բաներ փոխվեցին, եւ բավական ժամանակ պետք եղավ, որ նորից վերահաստատվեր այդ համագործակցության ծրագիրը: Ֆիլմի երաժշտության աշխատանքներն սկսեցի 1969թ. հունվարի 3-ից, եւ այս աշխատանքն ինձանից տարավ երեք ամիսՙ ամեն օր առավոտվա ութից երեկոյան ութն ընկած ժամանակահատվածը: Դա իրոք իմ առաջին լիամետրաժ գեղարվեստական ֆիլմն էր: Սակայն մինչ այդ հինգ տարի «Հայֆիլմ»-ում գրել էի մեծ քանակությամբ փաստագրական ֆիլմերի երաժշտություն:

- «Սայաթ-Նովա» ֆիլմի համար Դուք ոչ թե «թեմա» պետք է հորինեիք, այլ մշակեիք-պատշաճեցնեիք արդեն իսկ գոյություն ունեցող երաժշտական նյութըՙ Սայաթ-Նովայի մեղեդիները: Ի՞նչ մոտեցումներ ուներ Փարաջանովը:

Մյուս կողմից`  ֆիլմում լսվող բոլոր գործիքները պատկանում են Սայաթ-Նովայի երաժշտական աշխարհին: Բայց մեկ-մեկ թվում է, թե զատորոշվում է սերիալիզմի նմանվող մի բան... շատ արդիական կոմպոզիցիոն լուծումների եւ ավանդության մեջ խորապես խարսխված ժառանգության համադրման այս գաղափարում կատարելապես ճանաչելի է Ձեր ոճը: Խնդրում ենք առավել մանրամասնել, ճշգրտել երկուսի միջեւ եղած այս կապը:

- Երբ ծանոթացա ֆիլմի նկարահանված նյութին, ֆիլմը նայելուն զուգընթաց ես արդեն գիտեի, թե ի՛նչ պիտի անեմ: Դեռ ցուցադրման այդ սրահից դուրս չեկածՙ իմ անելիքի հստա՛կ գիտակցությունն ունեի (անշուշտՙ ընդհանուր ուրվագծերով եւ անշուշտՙ երիտասարդ մարդու հանդուգն ինքնավստահությամբ): Պատկերի եւ երաժշտության կապը երբեք չեմ կարողացել տրամաբանորեն շարադրել, առաւել եւսՙ բառերով բացատրել: Անօգուտ գործ է: Պատկերը մեծ մասամբ իր վրայից շպրտում է տրամաբանության կամ «խելոքությունների» հիման վրա ընտրված երաժշտությունը, եթե այն իրեն պետք չէ: Պատկերի երաժշտական ձեւավորման շատ հետաքրքրական տրամաբանություններ եւ «խելոքություններ» եմ լսել, որոնք զրույցի լավ նյութ են դարձել, սակայն կտրականապես մերժվել են պատկերի կողմից: Կարճ ձեւակերպումը, թե ես ինչ պիտի անեի, հետեւալն էր. ահա կենցաղային իրերըՙ ամենասովորական իրերը, պատվանդանի վրա են եւ շրջանակի մեջ, երբեմն տարօրինակ կոմպոզիցիաների ձեւով են, եւ սա գեղեցիկ է: Նույն բանը ես պիտի անեի. կենցաղի ձայները պիտի հանեի, դնեի պատվանդանի վրաՙ շրջանակի մեջ, եւ սրանցՙ ձայների հաջորդականության մեջ ամենաանսովոր կապերը շատ բնական հնչողություն պիտի ստանային, շատ բնական եւ ընդունելի պիտի ընկալվեին, պիտի լինեին պատկերի պահանջածը: (Ամենաարտառոց եւ բնավորությամբ իրարից հեռու ձայներն էլ ընդհանուր ներդաշնակության ծածկի տակ կարող են իրար հետ հրաշալիորեն լեզու գտնել եւ իրար կողք ապրել հաշտ ու դաշն):

Իրոք որ բոլոր ձայները ես բերել եմ ժողովրդական երաժշտական գործիքներից: Դրանք երբեմն առանձին ձայներ են, երբեմն ֆրազներ, երբեմն առանձին ձայնային զարդանախշ, որ չունի իրեն հաջորդող հիմնական հնչյունը, որին իբրեւ նախշ պիտի զարդարեր: Իրոք որ ես փետրահան եմ արել ժողորվդական նվագի հավե մարմինը եւ նրանից ընտրել ամենագեղեցիկ մեկ-երկու փետուրը, որ իր կոնտեքստից այնքան է հեռացել, որ այլեւս իբրեւ փետուր էլ չի ընկալվում: Այստեղ ե՛ւ թառ է հնչում, ե՛ւ թառ գոյություն չունի, ե՛ւ թմբուկների ձայն կա, եւ խնդիրը թմբուկները չեն, մանավանդ դրանց ռիթմը չէ. ամենաբնական ձայներն իսկ վերաիմաստավորված ենՙ լինելով շատ կոնկրետ ծագում ունեցող ձայներ... Ես գրում էի պարտիտուրը, վայրկյանաչափ ցույց տվող մեկ լարի վրա -ինչպես լվացքի պարանին - կախում էի տարբեր լաթերի նմանվող առանձին ձայներ կամ ձայնամիացություններ: Թառի ծորացող կլկլոցը, որ ինչ-որ մեկի տառապանքն է կարծես, իր ավարտին հասնելու փոխարեն ընկնում է զանգի թանձր մի հնչյունի մեջ: Ձայների այս կապն անսովոր է, բայց այն իրոք իր մեջ երաժշտական միտք է պարունակում եւ, ամենակարեւորըՙ ճշգրտորեն համապատասխանում է կադրին: Տարբեր տեսակի պարտիտուրներ եմ արել, եւ «լվացքի պարանի» սկզբունքը միակը չէ այստեղ: Մկրատով կտրված ֆրազը երբեմն շատ ավելի մեծ էներգիա ունի իր մեջ, քան եթե այդ ֆրազը տրամաբանական վերջնակետին է հասնում, մարում: Ներողություն եմ խնդրում այս համեմատության համար, բայց մարդու մարմնի վրա բացակայող թեւը շատ ավելի ցնցող ներկայություն է, քան եթե այդ թեւն իրոք այնտեղ լիներ: Ճիշտ այս սկզբունքով ես կտրել եմ ֆրազները, ինչպես իկեբանա հավաքող մկրատն ավելորդ ճյուղեր է կտրում, որպեսզի անդամահատված ճյուղերի բաց տարածությունների մեջ ներկայանա պահանջված պոեզիանՙ իր արտահայտչականության ամբողջ ուժով:

Աղբյուրը` «Ազգ» օրաթերթ

Նյութը պատրաստեց` Ք. Ա-ն