Հոգևոր հովիվը Միափորի լեռներում որոնում է Չինգիզ խանի հետքերը

Գեղարքունյաց թեմի Շորժայի և տարածաշրջանի հոգևոր հովիվ Տեր Մեսրոպ քահանա Երիցյանը Գեղարքունիքի մարզի տարածքում՝ Միափորի լեռներում, որոնում է մեծ աշխարհակալ Չինգիզ խանի հետքերը:

Ինչպես «Արմենպրես»-ին տեղեկացրեց Տեր Մեսրոպ քահանա Երիցյանը, դրա համար հիմք են հանդիսանում ե՛ւ պահպանված ավանդազրույցը, ե՛ւ գիտնականների թողած ենթադրությունները: «Դեռ վաղ մանկուց ծերերն ինձ շատ են պատմել, որ արյունարբու բռնակալը եղել է Հայաստանում և հերթական ասպատակություններից հետո իր դստեր ու հրոսակների հետ հարուստ ավարով անցել է Միափորի (Մրղուզ, 2993 մ) լեռներով, որտեղ, ծանր ջերմության մեջ ընկնելով, մահացել է բռնակալի դուստրը:

Չինգիզ խանը, ավանդույթի համաձայն, այստեղ զավթած ավարից պատրաստել է տալիս ամբողջությամբ ոսկուց և այլ ազնիվ մետաղներից դագաղ, որով բազմաթիվ գերյալ գեղանի կանանց հետ հողին է հանձնում իր դստերը...Գիտնականները, կարծում եմ, պետք է վերջնականորեն պարզեն այս դեպքի իսկությունը: Ավելին, խորհրդային շրջանում որոշ պատմաբաններ և հնագետներ փորձել են Միափորի լեռներում համապատասխան պեղումներ և ուսումնասիրություններ կատարել, սակայն վերջիներիս ջանքերը անցել են ապարդյուն: Հետևաբար, ամեն ինչ դեռ առջևում է: Իմ հնագիտության դասախոս, պատմակա ն գիտությունների թեկնածու լուսահոգի Վարշամ Ավետյանը կիսում էր իմ վարկածի իսկությունը: Դա, ըստ երևույթին, եղել է արյունռուշտ տիրակալի՝ դեպի Ատրպատական արշավից վերադարձից հետո»,-նշեց Տեր Մեսրոպը:

Համաձայն ավանդապատումի, Չինգիզ Խանը 1219 թվականին Միջին Ասիայի Մերվը, Բուխարան, Սամարղանդը և Խորեզմի մայրաքաղաք Ուրգենչը ամայացնելուց հետո Ատրպատականով անցել է հյուսիս՝ հպատակեցնելու Ռուսական հողերը: Շարժվելով Արևելյան Այսրկովկասով՝ Շամախիով մտել է Հայաստան, ապա, ավերածություններ գործելով Հայոց աշխարհում, անցել է Միափորի լեռներով, որի գլխավոր ամենաբարձր գագաթը համարվում է վեհաշուք Մուրղուզը կամ Մրղուզը: Լեռան բարձրությունը կազմում է շուրջ 2993 մետր: Ցուրտ, մառախլապատ եղանակի և տեղատարափ, ձյունախառն անձրևի պատճառով շատ դժվարությամբ են բռնակալի զորքը, ձիերը և նրան ուղեկցող դուստրը մագլցելով բարձրացել Մուրղուզ լեռը: Այստեղ նրա դուստրը բարձրլեռնային սաստիկ ցրտի, սառնաշունչ քամու ու հոգնածության պատճառով մահացել է ջերմելով: Վշտաբեկ զավթիչը հենց այստեղ թաղել է իր սիրելի դստերը անհամար ոսկե և թանկագին քարերից պատված դագաղի մեջ: Ուշագրավ է, որ առայսօր բազմաթիվ գանձախույզներ են փնտրել և փորձել են գտնել Չինգիզ Խանի դստեր գերեզմանը Միափորի լեռներում, սակայն ապարդյուն են անցել նրանց ջանքերը: Առ այսօր պարզված չէ արյունարբու տիրակալի դստեր գերեզմանի վա յրը Մուրղուզի գագաթին: Այս լեռը գտնվում է ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի և Տավուշի մարզի սահմանահատվածում:

Հարավային Սիբիրում և Մոնղոլիայի Բուիր-Նուր լճի շրջակայքում ծնունդ առած մոնղոլ թաթարների քոչվորական խիստ և դաժան կարգապահություն ունեցող զորքը արշավում է հայոց Գուգարք և Ուտիք նահանգների միջև գտնվող Ձորափորի գավառի Միափորի լեռների ստորոտին գտնվող Սպիտակ բերդ-դղյակի վրա և պաշարում այն: Նրանց հաջողվում է գրավել ու ավերել ամրոցը, իսկ տեղի հայ բնակիչներին հրի և սրի մատնել: Դրանից հետո, ըստ ավանդապատումի, մոնղոլներն սկսում են բնաջնջել ամրոցի շուրջը բնակվող այծյամներին: Երբ մոնղոլ հրոսակներից մեկը նետահարում է ու սպանում է մի այծյամի, որը փորձում էր կրծքով կերակրել իր ձագին, երկյուղից այծյամի ձագը ցատկում և ապաստան ու փրկություն է փնտրում Թիմուչին-Չինգիզ Խանի դստեր գրկում, բայց վախից անշարժանում է ու սատկում: Այդ պահին հայտնվում է ճերմակ ամպով պատված բարբարոս մոնղոլական բնապաշտական աստվածուհին (անտառի ոգին), որն անիծում է արքայադստերը և նրա հորը՝ իրենց անգութ վերաբերմունքի պատճառով: Արքայադստերը և Չինգիզ Խանին անտառի ոգին պատգամում է, որ, երբ նրանք մահանան, նրանց գերեզմանների տեղը ոչ ոք չի իմանա: Իսկ եթե բացահայտվի նրանց գերեզմանների վայրերը, ապա բացահ այտողը կստանա մարմնավոր անմահություն:

«Վերադառնալով Մուրղուզի ավանդապատումին՝ հարկ է նշել, որ Մուրղուզի լեռնաշղթայի հարավային փեշերին՝ Գետիկ գետի աջ ափին, վեր է խոյանում Աղջաղալա ամրոց-դղյակը, որի շուրջը տեղի է ունեցել վայրի այծյամի նետահարումը մոնղոլ զինվորականի կողմից, որը ռազմիկը ցանկանում էր ընծայել Չինգիզ Խանի դստերը: Ուստի այդ բերդը ի պատիվ արքայադստեր կոչվել է Աղջկա Բերդ, թուրքերեն՝ Աղջաղալա: Այս ամրոցը հայտնի է նաև մեզանում Մարտունու բերդ, որը կառուցվել է 10-րդ դարում Բագրատունյաց հայոց արքայատոհմի օրոք: Սպիտակ Բերդը հայտնի է նաև Աղջապալա անունով: Տեղանքը գտնվում է ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի Մարտունի և Այգուտ գյուղերի միջև, Մարտունի գյուղից մոտ 6 կմ հյուսիս-արևելք, իսկ Այգուտ գյուղից 3 կմ հյուսիս-արևելք ընկած հատվածներում: Մուրղուզի ստորոտին գտնվում է նաև Աղջաղալա միջնադարյան բնակատեղին, ուր պահպանվել են շինությունների և հայկական եկեղեցու մնացորդներ, խաչքարեր»,-պատմեց Տեր Մեսրոպը՝ հավելելով, որ ինքն իր ուսումնասիրությունները շարունակելու է մինչև վերջ, մինչև գաղտնիքի բացահայտումը:

Խոսրով Խլղաթյան