Վերջին աշխատանքը «Յո՞ երթաս» ֆիլմն է. հայերը համաշխարհային կինոյում

Գիտություն և Մշակույթ 25 Հունիս, 2013 17:07

1970-ականների վերջին իր նոր` «Նախագահի մահը» ֆիլմի պրեմիերայով Հայաստան եկավ լեհ հայտնի կինոռեժիսոր Եժի Կավալերովիչը: Նա արդեն համաշխարհային կինոյի աշխարհահռչակ դասական էր: Ես (Սվետլանա Գուլյան) բախտ եմ ունեցել հարցազրույց անցկացնել Եժի Կավալերովիչի հետ Հայկական հեռուստատեսությունում, որի ավարտին հարցրի նրան իր հայկական ծագման մասին: Եվ ամբողջ Հայաստանով մեկ հնչեց նրա պատասխանը. «Այո´, իմ նախնիները հայեր են եղել: Իմ տատն ու պապը լավ էին խոսում հայերեն: Նրանք հաճախ հայկական երգեր էին երգում»: Սակայն նրանք վաղ են մահացել, և Կավալերովիչի կապը հայության հետ ընդհատվել է վաղ մանկությունում: Հայ համայնքի հետ նա կապ չի ունեցել և իրեն լեհ է համարել: Գտնվելով Հայաստանում` նա այցելեց հանրապետության պատմական հիշարժան վայրեր: Նա զարմանալիորեն քաջատեղյակ էր հայ ժողովրդի պատմական իրադարձություններին: Գիտեր Թուրքիայում իրականացված հայերի ցեղասպանության մասին: Սակայն չէր հիշում, թե ծագումով որտեղից են եղել ծնողները: Կավալերովիչը եղավ հայկական գյուղում և հաճույքով ճաշակեց պանրով ու կանաչիով բրդուճն ու գյուղի մածունը: Երևան վերադարձի ճանապարհին, մեքենայում, նա երկար լռեց, իսկ այնուհետև մտախոհ ասաց. «Այնպիսի զգացողություն ունեմ, ասես այս ամենն ինձ հետ արդեն պատահել է: Այս ամենն ինձ ծանոթ է: Դա, հավանաբար, գեներիս հիշողությունն է»: Իսկ մասնավոր զրույցում Կավալերովիչն ասաց, որ «իչ»-ով ավարտվող լեհական ազգանուն կրողները էթնիկ հայեր են:

Եժի Կավալերովիչը ծնվել է 1922թ. հունվարի 19-ին, ծայրամասային փոքրիկ Ուկրաինական Գվոզդևե (Գվոզդեց) բնակավայրում, մտավորականների ընտանիքում: Ընտանիքում ավանդաբար հրապուրված էին գեղանկարչությամբ: Նրա քեռին պրոֆեսիոնալ նկարիչ էր և մահվանից հետո քրոջորդուն էր թողել ներկապնակը, նկարակալը և ներկերը: Այդպես Եժին վաղ հասակից կապվեց նկարչությանը: Փոքր քաղաքում ո´չ թատրոն կար, ո´չ թանգարաններ, դրա համար էլ գեղանկարչությունն էր լրացնում պատանու` արվեստով հրապուրվածությունը: Ավելի ուշ, գիմնազիայից հետո, նա մեկնում է Կրակով և ընդունվում Գեղարվեստի ակադեմիա: Այստեղ արդեն նա տարվում է կինոարվեստով և միաժամանակ հաճախում կինոինստիտուտի պարապմունքներին: 1947թ. իբրև ռեժիսորի ասիստենտ մասնակցում է լեհական «Արգելված երգեր» կինոնկարի նկարահանումներին: 1951թ. Կազիմեժ Սումերսկու հետ միասին նկարահանում է իր առաջին` «Լեռնակույտ» ֆիլմը, որում հստակ ի հայտ եկավ Կավալերովիչի հետաքրքրվածությունը կինոյում ձևի հարցերի նկատմամբ: Բայց պլաստիկ ձևերով խաղը երբեք ինքնին չի հրապուրել ռեժիսորին: Նա երբեք չի հայտնվել այն արվեստագետի վիճակում, որին հանդիսատեսից անդունդն է բաժանում: «Ես ուզում եմ, որ հանդիսատեսը չլսի ինձ, այլ մտածի ինձ հետ միասին կյանքի մասին»: Այս խոսքերը դառնում են նրա ստեղծագործության բանաձևը: Յուրաքանչյուր նոր աշխատանքում նա ոչ միայն նյութին առավել համապատասխանող ձևը կփնտրի, այլև հանդիսատեսի հետ «միասին ստեղծագործելու» նոր հնարավորություններ:

Եժի Կավալերովիչն ապշեցնող արագությամբ ճանաչման արժանացավ և´ հայրենիքում, և´ նրա սահմաններից դուրս: Նրա յուրաքանչյուր հաջորդ ֆիլմն ավելի ու ավելի լավն էր, ավելի վարպետորեն ստեղծված, ավելի նուրբ, և մեծ չափով տարբերվում էր նախորդներից: Կավալերովիչի ստեղծագործությունը վարպետության օրինակ է, որն անընդհատ կատարելագործվում էր: Յուրաքանչյուր նոր ֆիլմի հետ բարդանում էր նրա լեզուն, կատարելագործվում ձևը: Բայց վերջինս երբեք նրա ֆիլմերում չի դառնում ինքնանպատակ և չի գերիշխում բովանդակության վրա: Հանդիսատեսի և ռեժիսորի միջև թյուրըմբռնում երբեք չի առաջացել: Նա միշտ սիրելի է եղել հանդիսատեսի համար, և նրա ֆիլմերը միշտ լեփ-լեցուն կինոսրահ են հավաքել: Եվ ոչ միայն Լեհաստանում:

Եժի Կավալերովիչի ֆիլմագրությունն այնքան էլ մեծ չէ: Մոտ 20 կինոնկար: Բայց դրանց մեջ են այնպիսի փայլուն կինոնկարներ, ինչպիսիք են «Ստվերը» (1956), «Մեծ պատերազմի իսկական ավարտը» (1958), «Գնացքը» (1959 «Փարավոնը» (1966), «Նախագահի մահը» (1978) և «Յո՞ երթասը» (2001):

«Մեծ պատերազմի իսկական ավարտը» (մեր երկրում այն ցուցադրվել է «Դա չի կարելի մոռանալ» անվամբ) ֆիլմում նկարահանված է մի մարդու պատմությունը, ով պատերազմի ավարտից մի քանի տարի անց վերադառնում է կնոջ մոտ համակենտրոնացման ճամբարից, էպիլեպսիայով հիվանդ, համր, հիշողության կորստով, բայց նորմալ մտածողությամբ: Կինը պայքարում է ամուսնու հանդեպ պարտքի զգացման և այլ տղամարդու նկատմամբ սիրո միջև: Տնային աշխատող ծեր կինը հավատարմորեն սիրում է հիվանդին և ատում նրա կնոջը, իր կարծիքով` ամուսնու նկատմամբ նրա եսասիրության պատճառով: Հերոսները մարտնչում են անելանելի իրավիճակում` «պատռվելով» պարտականությունների, բարոյական պարտքի և զգացմունքների արանքում: Սեր մարդկանց, ատելություն պատերազմի և մարդկային երջանկության հանդեպ անկեղծ մտահոգություն. այս զգացումներով է լեցուն ֆիլմը և դրանցում է նրա գլխավոր արժեքը: Ֆիլմը թաթախված է նաև ապշեցուցիչ անելանելիության զգացումով: Ֆիլմի հերոսների համար պատերազմն այդպես էլ չի ավարտվել: Ֆիլմի անվանումն ասես նախազգուշացում է` ուղղված մարդկանց: Ֆիլմի գլխավոր դերերի փայլուն կատարմամբ հանդես են եկել Լյուցինա Վինիցկան և Ռոլանդ Գլովացկին: Սա Լյուցինա Վինիցկայի երկրորդ դերն էր կինոյում: Հետագայում նա շատ կանանց կերպարներ է մարմնավորել Կավալերովիչի ֆիլմերում:

«Գնացքը» ֆիլմի գործողությունները տեղի են ունեցել գնացքի վագոն-ննջարանում: Գնացքով ծով հանգստանալու էր գնում քաղաքաբնակների մի խումբ: Ֆիլմում միասնական, կապակցված սյուժետային գիծ չկա: Կավալերովիչը վիրտուալ կերպով առաջ է տանում պատմությունը` անընդմեջ ընդհատելով և միահյուսելով տարբեր սյուժետային գծերը, անընդհատ ավելացնելով նոր գծեր հերոսների բնութագրերին, տեղի ու ժամանակի նորանոր հատկանիշներ գտնելով, որոնք նրբորեն ազդում են գործողության զարգացման և կերպարների արարքների վրա: Ինչպես որ անհնար է վերապատմել երաժշտությունը, այդպես էլ անհնար է խոսքերով հաղորդել Լյուցինա Վինիցկայի, Լեոն Նեմչեկի, Զբիգնև Ցիբուլսկու դերասանական խաղի նրբին վարպետությունը: Ֆիլմում հերոսներ շատ կան, և նրանցից յուրաքանչյուրը լեհական հասարակության ինքնատիպ շերտի բացահատման որոշակի խնդիր է կրում: Կավալերովիչը համոզիչ կերպով բաց է անում գնացքի ուղևորներից յուրաքանչյուրի հոգեբանությունը` երբեմն ճիշտ գտնված մանրամասնի, իսկ երբեմն էլ` պատկերավոր միջոցների բարդ համակարգի օգնությամբ: «Գնացքը» զուտ ռեժիսորական ֆիլմ է: Ինչպես և, ի դեպ, Կավալերովիչի բոլոր ֆիլմերը: Ռեժիսորը դիմում է հանդիսատեսների ասոցիատիվ մտածողությանը: Նա խոստովանել է, որ «Գնացք»-ում չի ձգտել ցուցադրել «մեծ գաղափարներ»: «Ես ֆիլմ եմ նկարել միայն զգացմունքների մասին, թռուցիկ շփումների մասին, որ ծնվում են մարդկանց մեջ, ընդհանրության մասին, որ անգամ մեկ գիշերվա մեջ է առաջանում»: Ռեժիսորն ասում է, որ կուզենար գրավել հանդիսատեսների ուշադրությունը որոշ հարցերի վրա, որոնց մասին սովորաբար ամոթխածորեն լռում են: Կավալերովիչի այս ֆիլմը, ինչպես և նրա ֆիլմերի մեծամասնությունը, չի ավարտվում կինոդահլիճում: Մտքերը նրա մասին հեռանում են հանդիսատեսի հետ:

Նրա հաջոորդ` «Իոաննայի մայրը` հրեշտակներից» Կավալերովիչը նկարահանել է այն ժամանակ, երբ լեհական կինեմատոգրաֆում եռանդուն որոնում էին այն հարցերի պատասխանները, որոնք առաջադրում էր արդիականությունը: Ինչպես և լեհ ռեժիսորներից շատերը, Կավալերովիչը փնտրում էր մարդկանց հոգևոր անբարեկեցության պատճառները: Եվ նա տալիս է լեհերի ժամանակակից հոգեկան հիվանդության ախտորոշումը` ճակատամարտ տալով ամենամռայլ ու չարակամ այն ամենին, ինչը տանջում է նրանց: «Կինոյի արվեստը» հանդեսին տված հարցազրույցում Կավալերովիչը ասել է ֆիլմի մասին. «Ֆիլմում բախվում են երկու ուժ` սերը և հավատը, և սրանում է նրա հերոսների ողբերգությունը: Կրոնական հավատը սպանում է մարդկային սերը»: Կավալերովիչը հանդես է գալիս եկեղեցու և կրոնական մտածողության, այլ ոչ թե Աստծո կամ նրա սպասավորների դեմ, նա հանդես է գալիս որոշ մարդկանց այն համոզման դեմ, թե հավատը գերազանցություն ունի բանականության հանդեպ: Ֆիլմը խիստ անսովոր է, բարդ և բազմաշերտ: Կինոնկարի մտահղացումը փայփայվել է մի քանի տարվա ընթացքում, նրա յուրաքանչյուր կադրը ստուգված է և իրականացված վիրտուոզի թեթև ձեռքով: Կարդինալ Ռիշելիեի հրամանով ձերբակալվում և ողջ-ողջ այրվում է քսյոնձը: Ճիզվիտ Սուռինը նա էր, ով քշում էր սատանաներին Իոաննայի միջից: Իոաննան մեռնում է վանքում` հիվանդ և´ ֆիզիկապես, և´ հոգեպես: Կավալերովիչը հարազատ է մնացել պատմական ճշմարտությանը: Ֆիլմի գործողությունը նույնպես տեղի է ունենում վանքում: Իոաննայի դերակատարն է ռեժիսորի սիրելի դերասանուհին` Լյուցինա Վինիցկան, որն այս ֆիլմում հանդես է բերում իր տաղանդի նոր որակներ: Եթե նախորդ ֆիլմում նա իր հերոսուհուն ներկայացնում է դերասանական խաղի շատ նուրբ, հազիվ նշմարելի նյուանսներով, ապա «Իոաննայի մայրը` հրեշտակներից» ֆիլմում նրա խաղը տարբերվում է լայն ու հոծ վրձնահարվածներով, որոնք երբեմն գրեթե վերածվում են գրաֆիկայի: Ռեժիսորն ու դերասանուհին էկրանին ստեղծում են անկոտրում բնավորություն: Ի տարբերություն Իոաննա Իվաշկևիչի` Վինիցկայի հերոսուհին ֆիզիկապես ու բարոյապես առողջ է: Նա խելացի և հիասքանչ կին է: Նա ստիպված է ենթարկվել իր աշխարհում պարտադիր օրենքներին: Բայց նա չի ուզում և չի կարող ստրուկ դառնալ: 1966թ. ֆիլմն արժանացավ Կաննի միջազգային կինոփառատոնի հատուկ մրցանակին:

«Փարավոնը» լեհ հանրահայտ վիպասան Բոլեսլավ Պրուսի համանուն վեպի էկրանավորումն է: Շատ ժամանակակից ռեժիսոր լինելով` Կավալերովիչն անդրադառնում է անցյալին միայն նրա համար, որ նրա օգնությամբ մտածի իր օրերի Լեհաստանի հիմնախնդիրների մասին: Ֆիլմը նրան հնարավորություն է տալիս կողմնորոշվել քաղաքականության ու իշխանության մեխանիզմի հարցում և հանդես գալ ընդդեմ երեսպաշտության կյանքում և քաղաքականության մեջ: Նրա ուշադրությունը հատկապես գրավել էր իշխանության համար քրմերի դեմ փարավոնի պայքարի թեման: Հարցազրույցներից մեկում նա նշել է, որ, սկսելով նկարահանումները, նա հասկանում էր, որ ֆիլմը խիստ հրատապ է լինելու: Ընդ որում` նա նկատի ուներ նախագահ Քենեդիի մահը: Թեև այդ մահը խորհրդավոր էր, բայց հիմնականում միանգամայն հասկանալի: Քենեդիի մահվան և փարավոնի` ոսկու պահապանների կազմակերպած սպանության միջև զուգահեռը հանդիսատեսներն անպայման կանցկացնեն, և նրա ֆիլմը կօգնի նրանց շատ բան հասկանալ:

«Փարավոնից» հետո Կավալերովիչը նկարահանեց «Խաղը» (1968), «Մադալենա» (1971) և «Նախագահի մահը» (1978) ֆիլմերը: Վերջինի մտահղացումը նա փայփայում էր 30 տարի: Կինոնկարի գործողությունը տեղի է ունենում 1922թ. և հիմնվում է իսկական պատմական փաստաթղթերի վրա: Եվ կրկին թեման քաղաքականությունն է, պետությունը և իշխանությունը: Անդրադառնալով վաղուց անցած օրերի իրադարձություններին` ռեժիսորը մշտապես մտածում է իր օրերի Լեհաստանի մասին: Ժամանակը թույլ չէր տալիս նրան ազնվորեն և ուղիղ ձևով խոսել այն մասին, ինչը նրան անհանգստացնում և հուզում էր Լեհաստանում, որը նա շատ էր սիրում: Բարձրակարգ ռեժիսոր լինելով` Կավալերովիչն, այնուամենայնիվ, ֆիլմում ասաց այն ամենը, ինչի մասին մտածում էր, և հանդիսատեսները նրան հասկացան: 1979թ. Բեռլինի միջազգային կինոփառատոնում ֆիլմն արժանացավ Արծաթե արջի:

Կինոռեժիսորի վերջին աշխատանքը «Յո՞ երթաս» ֆիլմն է (2001)` լեհ գրող Հենրիկ Սենկևիչի վեպի էկրանավորումը: Հավատարիմ մնալով վեպի ոգուն` Կավալերովիչը մասշտաբային գործ է ստեղծում` նվիրված քրիստոնեության ծագմանը Հին Հռոմում: Հոյակապ դերասանները, վարպետորեն նկարահանված զանգվածային տեսարանները, գույնի փայլուն օգտագործումը ֆիլմը դարձրին շատ տարածված: Այն ցուցադրվեց աշխարհի բազմաթիվ երկրներում: