Հոգևոր վերակառուցման ժամն է

Սահակ սարկավագ Սուքիասյանը պատմաբան է, Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու մասնագետ, դասավանդում է Փարիզի Կաթոլիկ ինստիտուտին կից Էկումենիկ ուսումնասիրությունների բարձրագույն ինստիտուտում: Ստորեւ թարգմանաբար ներկայացնում ենք նրա հետ «France-Arme՛nie» ամսագրի սեպտեմբերյան համարում տպագրված հարցազրույցը: Մանավանդ այս օրերին, երբ Սուրբ Էջմիածնում գումարվում է Հայ եկեղեցու Եպիսկոպոսաց պատմական ժողովը, կարծում ենք, որ մեր ընթերցողներին կհետաքրքրեն հարցազրույցում արծարծվող հարցերը:

- Կաթողիկոսն արդյոք իրավունք ունի՞ «կարգալույծ անելու» որեւէ քահանայի: Հանուն ո՞ր կանոնական եւ հոգեւոր օրինականության:

- Այո, ակներեւաբար նա ունի ադ իրավունքը: Ներկայիս երկու կաթողիկոսներըՙ Գարեգին Բ եւ Արամ վեհափառները, ունեն որեւէ քահանայի իր «աշխարհիկ վիճակին վերադարձնելու» իշխանություն: Սակայն այստեղ եւս ճշգրիտ կանոնների բացակայությունն է նպաստել եւ հավերժացրել կանոնական ամուր հիմքերից զուրկ այդ գործելակերպը: Քահանային պաշտոնանկ անելու, ինչպես նաեւ նրան հոգեւորականի կարգավիճակից զրկելու իշխանությունը, որն այսօր շնորհված է միայն կաթողիկոսներին, հիմնված է «Պոլոժենիեի»ՙ 1836 թվականից Հայաստանի եկեղեցուն ռուսների պարտադրած «կանոնադրության» վրա, որի նպատակն էր ավելի լավ վերահսկել մեր եկեղեցու գործունեությունը, հնազանդ պահել եւ դարձնել ցարական կայսրության պետական մեքենայի պտուտակներից մեկը: 19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարի փաստորեն բոլոր կաթողիկոսները դեմ էին այդ տեքստին, որը հաշվի չէր առնում ո՛չ Կանոնական իրավունքը, ո՛չ էլ Հայաստանյայց եկեղեցու ավանդույթները: 1917 թ. փետրվարյան հեղափոխության պատեհության ներքո Գեւորգ Ե կաթողիկոսը, որը մեր հայրապետների մեջ ամենաազատականը չէր, Ռուսաստանի ժամանակավոր կառավարությունից խնդրեց անմիջապես չեղյալ հայտարարել այն, ինչը եւ կատարվեց:

Իրականում, Կանոնագրքի եւ ավանդական եկեղեցիների մեծամասնության սովորույթների համաձայն, թեմական եպիսկոպոսներին է շնորհված իրենց թեմերի հոգեւորականներին ձեռնադրելու եւ «աշխարհիկ վիճակին վերադարձնելու» իրավունքը: Ծխական քահանաների եւ թեմական առաջնորդների ընտրության սկզբունքը նույնպես Հայ եկեղեցու յուրօրինակություններից մեկն էր, որը ռուսական միահեծան կայսրության պաշտոնյաներըՙ այդ «Պոլոժենիեն» կազմողները, անկարող էին ըմբռնել կամ ընդունել: Առաքելական ժամանակներից ժառանգված այդ սկզբունքը այսօր դարձել է սոսկ հիշողություն, մոռացված յուրատեսակ հոլովման աղյուսակ, որի հետքը մենք դեռ կարողանում ենք գտնել ձեռնադրման տարբեր ծեսերում: Իրոք ժողովուրդը այսօր եւս խորհրդանշական մասնակցություն է ունենում այդ ծեսերին, «Արժանի է» բացականչությամբ պատասխանելով ձեռնադրողի հարցմանը, որը ձեռնամուխ է լինում սարկավագության, քահանայության, եպիսկոպոսության կամ պատրիարքության թեկնածուի օծման արարողությանը:

- Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցու պատմության մեջ արդյոք կա՞ն բարոյական ձախողման եւ սեփական պարտականությունների չկատարման համար «հրաժարական տված» կաթողիկոսների օրինակներ:

- Ձեր հարցը փոքր-ինչ անսպասելի է: Ես դրան կպատասխանեմ, թեեւ չեմ զգում դրա հրատապությունը:

Այո, Հայ եկեղեցու պատմությանը հայտնի են պաշտոնանկ արված կամ ստիպված հրաժարական տված կաթողիկոսների օրինակներ: Ի դեպ, մեծ մասը կապված է ավելի շատ քաղաքական, քան աստվածաբանական կամ զուտ կարգապահական պատճառների հետ: Ունենք օրինակ 5-րդ դարից, երբ պարսից թագավորը պաշտոնանկ արեց Գյուտ Ա կաթողիկոսին նրա կարծեցյալ «բյուզանդասիրության» համար: 12-րդ դարում Լեւոն Բ թագավորի հրամանով սուրբ Ներսես Շնորհալու զարմիկ Գրիգոր Դ Պահլավունին արտաքսվեց հայրապետական նստավայրից եւ սպանվեց, քանի որ արքան նրան համարում էր շատ ըմբոստ: 15-րդ դարում Գրիգոր Ը կաթողիկոսը (1411-1418) պաշտոնանկ արվեց Եկեղեցին կառավարելու բացահայտ անկարողության պատճառով, 1629 թ. նույն պատճառով գահընկեց արվեց Դավիթ Դ Վաղարաշապատցի կաթողիկոսը:

Նման իրադարձություններ չէին կարող տեղի ունենալ 19-20-րդ դարերում, քանի որ «Պոլոժենիե»-ի պարտադրումից ի վեր կաթողիկոսների ընտրությունները խստիվ վերահսկում էր նախ կայսերական, ապա խորհրդային իշխանությունը: Ընդհակառակը, առկա են ռուսական իշխանությունների մերժումը ստացած հավանական թեկնածուների օրինակներ, այդ թվումՙ Օրմանյան սրբազանի օրինակը: Ժամկետից, այսինքնՙ կաթողիկոսի բնական մահից առաջ հայրապետական կառավարման դադարեցման միակ դեպքը կապված է Խորեն Ա-ի (1932-1938) հետ, ով հավանաբար սպանվեց խորհրդային իշխանությունների հրամանով: Բնականաբար, դա այլ կարգի պատմություն է:

Մանրամասները` «Ազգ»-ի այսօրվա համարում: