Երեկ ևս մեկ քայլ է կատարվել Հայաստանին մեկուսացնելու ուղղությամբ

Ադրբեջանական ԶԼՄ-ներից մեզ արդեն հայտնի է, թե ինչ փաստաթղթեր են ստորագրվել Ադրբեջանի և Իրանի նախագահների գլխավորած պատվիրակությունների երեկվա հանդիպման ժամանակ: Ի դեպ, սա այն դեպքն է, երբ ադրբեջանական ԶԼՄ-ների հայտնած տեղեկատվությանը կարելի է չկասկածել:

Երկու պետությունների միջև համագործակցության վերաբերյալ ստորագրված փաստաթղթերը վեցն են: Դրանցից հինգը չեն վտանգում մեր շահերը, այդ առումով անհանգստության տեղիք չեն տալիս, թեև դրանցից մեկը` «Զբոսաշրջության համագործակցության բնագավառում գործնական ծրագիր (2016-2019)» փաստաթուղթը, չի բխում մեր շահերից այնքանով, որքանով կարող է նպաստել թշնամի պետության զբոսաշրջության ոլորտի զարգացմանը և պետբյուջե մուտքերի ավելացմանը: Սակայն անդրադառնանք այն փաստաթղթին, որը, ինչպես արդեն հասկանալի է, ապագայում կարող է վտանգ ներկայացնել մեր շահերի համար:

Ստորագրված փաստաթղթերից մեկը Ադրբեջանի և Իրանի միջև «Հյուսիս-Հարավ» միջազգային տրանսպորտային միջանցքի իրականացման բնագավառում համագործակցության մասին մտադրությունների արձանագրություն» անվամբ փաստաթուղթն է: Թեև այն դեռ պայմանագիր չէ, այլ ընդամենը համագործակցության մասին մտադրությունների արձանագրություն, որը կողմերին իրավական առումով որևէ բան չի պարտավորեցնում, սակայն հետագայում այդ մտադրությունները կարող են վերածվել արդեն գործնական հարաբերությունների և արտահայտվել պայմանագրով:

Ըստ Իտառ-Տասսի հաղորդման, ՌԴ նախագահի օգնական Յուրի Ուշակովը լրագրողներին հայտնել է, որ հանդիպման ժամանակ նախատեսվում է քննարկել նաև Ռեշտ (Իրան)-Աստարա (Ադրբեջան) երկաթուղու կառուցման նախագիծը:
Խնդիրն այն է, որ նշված երկաթուղու կառուցման շուրջ վերջնական համաձայնության գալուց ու կառուցումը սկսելուց հետո, Իրան-Հայաստան երկաթուղու կառուցման գաղափարը կարելի է արդեն համարել թաղված: Իրան- Ադրբեջան երկաթուղու կառուցման պարագայում Իրանը դրանով հանգիստ կկարողանա կապվել Ռուսաստանի և Չինաստանի հետ, մինչդեռ Հայաստանի և Ռուսաստանի միջև երկաթուղային հաղորդակցություն գրեթե չկա` երկաթուղու վրաց-աբխազական հատվածի չգործելու պատճառով: Ճիշտ է, վրացական Փոթիից ռուսական Նովոռոսիյսկ քաղաք և հակառակ ուղղությամբ վագոնները լաստանավերով տեղափոխվում են, սակայն այդ ճանապարհով երկաթուղային հաղորդակցությունն անբավարար է բարձր արժեքի, տնտեսապես իրեն չարդարացնելու, մարդատար ուղևորափոխադրման բաղադրիչի բացակայության և բեռնատար ուղևորափոխադրումների ոչ մեծ ծավալի պատճառով: Այնպես որ, Իրանին թեև ոչ քաղաքական առումով, սակայն տնտեսապես ձեռնտու է Իրան-Ադրբեջան երկաթուղու կառուցումը: Ավելին. անցած ժամանակաընթացքում ՀՀ իշխանություններին չհաջողվեց ֆինանսական միջոցներ հայթայթել Իրան-Հայաստան երկաթուղու հայաստանյան հատվածի կառուցման համար: Այդ նպատակով բանակցություններն առայժմ որևէ իրական արդյունք չեն տվել ու դժվար էլ թե տան:

Չնայած ըստ Իրան-Հայաստան երկաթուղու ծրագրի տեխնիկատնտեսական նախահաշվում կառույցի շինարարության հնարավոր մեկնարկի ժամկետների վերաբերյալ գնահատականի, նախատեսվում էր հիշյալ երկաթուղու շինարարությունը 2016թ. սկսել և ավարտել 2025 թվականին, սակայն այս տարի հիշյալ երկաթուղու շինարարությունը չի սկսվի, քիչ հավանական է, որ սկսվի նաև հաջորդ տարի: Այն կարող է կյանքի կոչվել միայն աշխարհաքաղաքական փոփոխությունների դեպքում, առանց դրա, նույնիսկ Չինաստանը դժվար թե համաձայնի Իրան-Հայաստան երկաթուղին ներառել Մետաքսի մեծ ճանապարհի տնտեսական գոտում և համապատասխան ֆինանսավորում կատարել: Հայաստանն ինքը կարող էր մասնակիորեն լուծել Իրան-Հայաստան երկաթուղու կառուցման համար անհրաժեշտ ֆինանսավորման խնդիրը, եթե ՀՀ իշխանություններն իր կարևորությամբ երկրորդային (եթե չասենք գրեթե ավելորդ) հյուսիս-հարավ ավտոտրանսպորտային ճանապարհային միջանցքի (նոր ճանապարհների կառուցման, բայց հիմնականում եղածների վերակառուցման, հիմնանորոգման) համար ահռելի գումարների վարկեր չվերցնեին, մոտ 1.2 մլրդ դոլարի ծախսերի տակ չմտնեին, այդ խիստ անցանկալի քայլին գնային գոնե միայն Իրան-Հայաստան երկաթուղու կառուցման համար և, իհարկե, այն ժամանակ, երբ նշված երկաթուղու կառուցումը կդառնար իրատեսական: Սակայն, ճանապարհաշինությունը, ինչպես հայտնի է, գրեթե առանց հայտնաբերվելու և անպատիժ փող լափելու (ատկատների, հավելագրումներով և այլ կերպ յուրացումների) լավագույն միջոցներից մեկն է համարվում: Հյուսիս-հարավ ճանապարհային միջանցքի ծրագիրը կազմվեց ու սկսեց իրագործվել, որովհետև և՛ ներսում, և՛ դրսում կային շահագրգիռ ուժեր…

Արթուր Հովհաննիսյան