Սկանդալային բացահայտում. «Ալֆա-Ֆարմ»-ի դեղատների ցանցում կարող էր և անհայտ ծագման թույն վաճառվել կամ փորձաքննության չենթարկված ինչ-որ դեղ

Լուրեր.com-ում օգոստոսի 11-ին հրապարակված «Երբ վտանգվել է մեր առողջությունը, ի՞նչ պատասխանատվության են ենթարկվել «Սաս Գրուպ»-ը, «Ալֆա-Ֆարմ»-ը և «Աշոտ Գյունաշյան» Ա/Ձ-ն» վերտառությամբ հոդվածում հրապարակայնորեն մի շարք հարցեր էի ուղղել ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայության (ՍԱՊԾ) պետ Արմեն Հայրապետյանին: Հիշյալ ծառայությունից արդեն ստացվել են այդ հարցերի պատասխանները, որոնք, սակայն, որպեսզի հասկանալի լինեն, ընթերցողներին ներկայացնում եմ հարցերի հետ միասին: Ավելին. ներկայացնում եմ նաև այդ պատասխանների առնչությամբ իմ նկատառումները:

ՍԱՊԾ պետին ուղղված առաջին հարցը հետևյալն էր՝ ինչո՞ւ «Հետաքննող լրագրողներ» ՀԿ-ից տեղեկատվության տրամադրման հարցման հիման վրա՝ «Ալֆա-Ֆարմ» ընկերությանը պատկանող դեղատների ցանցում (նաև՝ «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ի կողմից) իրացվող «Լիդա» ապրանքանիշով կենսաբանական ակտիվ հավելումների մակնշման և պիտանիության ժամկետի նկատմամբ ստուգման փոխարեն, իրականացվել է դիտարկում, ինչը թույլ չի տալիս օրենսդրության պահանջների խախտումներով ուղեկցված կենսաբանական ակտիվ հավելում վաճառահանելու համար վարչական տուգանքի ենթարկել «Ալֆա-Ֆարմ»-ին և «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ին: Ստուգման պարագայում հիշյալ խախտումները հայտնաբերելու դեպքում պարտադիր պետք է տուգանվեին՝ անկախ նրանից, թե նշված ընկերությունը տվյալ հավելումները վերադարձրե՞լ է մատակարարին, թե ոչ, կամ՝ «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ն դրանք շրջանառությունից հանել, պահեստավորե՞լ է, թե ոչ: Փաստորեն «Ալֆա-Ֆարմ»-ը և «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ն անգամ տասը դրամ չեն տուգանվել օրենսդրության պահանջների խախտմամբ ապրանքների վաճառքի կամ վաճառահանման համար, ինչո՞ւ… Ինչո՞վ է պայմանավորված այսպիսի մեղմ մոտեցումն այն դեպքում, երբ վտանգված է եղել սպառողների առողջությունը:

Դիտարկումը ստուգում չէ, այն թույլ չի տալիս տուգանել օրինախախտին

Վերոնշյալ հարցին ՍԱՊԾ-ի պատասխանը սա է. «Համաձայն ՀՀ կառավարության 2015 թվականի հուլիսի 30-ի N 839-Ա որոշման՝ ՀՀ ԳՆ սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայությունը 2015 թվականի օգոստոսի 1-ից մինչև 2016 թվականի դեկտեմբերի 31-ը ստուգումներ կարող է իրականացնել միայն նշված որոշմամբ սահմանված դեպքերում՝ ստուգաթերթերի հիման վրա: Տվյալ դեպքում ստուգում չի իրականացվել, քանի որ տնտեսավարող սուբյեկտը ստուգումների տարեկան ծրագրում ընդգրկված չի եղել և չի հանդիսացել բարձր ռիսկային խմբի սուբյեկտ: Փոխարենը Ծառայությունն իրականացրել է դիտարկում երկու փուլով՝ կասեցնելով հավելումների վաճառքը:

Բացի այդ, ՀՀ ԳՆ սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայության առաջնային խնդիրն է ոչ թե վարչական պատասխանատվության ենթարկել տնտեսավարող սուբյեկտին, այլ պետական վերահսկողության շրջանակներում հայտնաբերել սննդի շղթայում վտանգի աղբյուրը, ինչպես նաև միջոցներ ձեռնարկել վտանգը կանխելու, վերացնելու և հետագայում բացառելու համար: Ծառայությունը պաշտոնական հաղորդագրությամբ սպառողներին զգուշացրել է զերծ մնալ «Լիդա» ապրանքանիշի կենսաբանական ակտիվ հավելումի օգտագործումից. «Ալֆա-Ֆարմ» ՍՊԸ-ն «Լիդա» կենսաբանական ակտիվ հավելումները հետ է վերադարձրել մատակարարին, և այժմ կասեցված է դրա իրացումը, այսինքն՝ սպառողների համար այն ներկայումս վտանգ չի ներկայացնում»:

Նախ, ընդգծեմ, որ դիտարկումն ամենևին համարժեք չէ ստուգմանը՝ թեկուզ և այն պատճառով, որ օրինախախտում հայտնաբերելու դեպքում թույլ չի տալիս տուգանել օրինախախտին, հետևաբար չի կարելի գրել՝ փոխարենը՝ այն պարզ պատճառով, որ դիտարկումը ստուգմանը չի կարող փոխարինել:

ՍԱՊԾ-ն տեղյակ չէր՞ կենսաբանական ակտիվ հավելումների հետ կապված վտանգին…

Բնականաբար, հարց է առաջանում, թե ինչո՞ւ տնտեսավարող սուբյեկտը (և ոչ միայն «Ալֆա-Ֆարմ» ընկերության դեղատների ցանցի դեղատները) ստուգումների տարեկան ծրագրում ընդգրկված չի եղել, հայտնաբերված խախտումները վկայում են, որ դրա անհրաժեշտությունը կար: Ավելին.

կենսաբանական ակտիվ հավելումների վերաբերյալ հայաստանյան և համաշխարհային ԶԼՄ-ներում բազմաթիվ հրապարակումներ են եղել, բացահայտվել է դրանցից որոշների վտանգավորությունը մարդու առողջության ու նույնիսկ կյանքի համար: Գեր, ավելորդ քաշի (հաճախ անառողջ սննդի և հորմոնալ խախտումների հետևանքով) խնդիր ունեցող շատ մարդիկ դեղապարկուճների ու հաբերի ձևով այդ հավելումները խմում են, կարճ ժամանակում նիհարում, բա հարց չի՞ առաջանում, թե այդ ի՞նչ «հրաշք տեղի» ունեցավ, ինչպե՞ս այդքան արագորեն «վառվեցին ճարպերը»… Առողջության ու նույնիսկ կյանքի համար ներկայացրած վտանգի առնչությամբ հրապարակումներ են եղել նաև տղամարդու սեռական կարողունակությունը բարձրացնող որոշ կենսաբանական ակտիվ հավելումների, դրանց կազմում գտնվող առանձին բաղադրատարերի վերաբերյալ: ՍԱՊԾ-ն տեղյակ չէր՞ այս ամենին…

Սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայությունը կենսաբանական ակտիվ հավելումների հետ կապված որևէ ստուգում առ այսօր չի կատարել

Հայաստանում օրենսդրական կոպիտ ու խոշոր սխալ է թույլ տրվել (եթե, իհարկե, դա սխալ է և ոչ թե՝ կոռուպցիոն շահագրգռությունների արտահայտություն կամ յուրօրինակ աջակցություն ՀՀ բնակչության նկատմամբ արտերկրից հնարավոր կենսաահաբեկչությանը…)՝ «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ՀՀ նոր օրենքով կենսաբանական ակտիվ հավելումները դեղորայքի ոլորտ մտցվելու ու դրանց նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնելու համար ՀՀ առողջապահության նախարարությանը լիազոր մարմին ճանաչելու փոխարեն, մտցվել են սննդամթերքի ոլորտ, որի նկատմամբ վերահսկողություն իրականացնող լիազոր մարմինը ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարությունն է՝ իր համակարգում գտնվող ՍԱՊԾ-ի միջոցով (հոդվածն՝ այստեղ): Պատահական չէ, որ «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ՀՀ նոր օրենքի ուժի մեջ մտնելուց հետո ՍԱՊԾ-ն որևէ դեղատան կամ դեղատնային գործունեություն ծավալող ընկերության ստուգում չի կատարել: Նրանցից բոլորը չէ, որ իրացնում են կենսաբանական ակտիվ հավելումներ, նրանք էլ, որոնք զբաղվում են նշված հավելումների վաճառքով, դեղատներում հիմնականում դեղեր են վաճառում, կենսաբանական ակտիվ հավելումները նրանց ապրանքատեսականու չնչին մասն են կազմում: Այս պատճառով էլ ՍԱՊԾ-ն դեղատները կամ դեղատնային գործունեություն իրականացնող տնտեսավարող սուբյեկտներին չի համարել բարձր ռիսկային խմբի պատկանող ու չի ընդգրկել ստուգումների տարեկան ծրագրում, ինչի հետևանքով դեղատներում վաճառվող կենսաբանական ակտիվ հավելումները դուրս են մնացել նրա պատճաշ վերահսկողությունից:

Ծառայությունն իր անգործությունը թաքցնելու համար կեղծել է կամ խորամանկել 

Դեղատները բարձր ռիսկային խմբում չընդգրկելը, սակայն, բնավ չի արդարացնում սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայության և անձամբ նրա պետի՝ Արմեն Հայրապետյանի անգործությունը: Հետո՞ ինչ, որ «Ալֆա-Ֆարմ»-ի և այլ ընկերությունների դեղատները բարձր ռիսկային խմբում գտնվող սուբյեկտների ցանկում և ստուգումների տարեկան ծրագրում ընդգրկված չեն: Հենց վերը նշված անգործությունը թաքցնելու համար ՍԱՊԾ-ն իր պատասխանում նշել է, թե «Համաձայն ՀՀ կառավարության 2015 թվականի հուլիսի 30-ի N 839-Ա որոշման՝ ՀՀ ԳՆ սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայությունը 2015 թվականի օգոստոսի 1-ից մինչև 2016 թվականի դեկտեմբերի 31-ը ստուգումներ կարող է իրականացնել միայն նշված որոշմամբ սահմանված դեպքերում՝ ստուգաթերթերի հիման վրա»:

Ծառայությունում հավանաբար չեն մտածել, որ լրագրողն ուղղակի կարող է համացանցում գտնել նշված որոշումը, կարդալ այն ու հեշտությամբ պարզել, որ տեսչությունը թեև կարող է ստուգումներ կատարել միայն նշված որոշմամբ սահմանված դեպքերում, սակայն այդ դեպքերը միայն տնտեսավարող սուբյեկտի՝ բարձր ռիսկային խմբում գտնվելու, ստուգումների տարեկան ծրագրում ընդգրկված լինելու և սույն որոշման հավելվածով հաստատված տեսչությունների ստուգումների ստուգաթերթերի պարտադիր առկայություն պահանջող դեպքերը չեն: Կառավարության հիշյալ որոշման 1-ին կետի 6-րդ ենթակետից բացի, գոյություն ունի նաև 5-րդ ենթակետը, որի համաձայն, ստուգումները կարող են իրականացվել նաև «հանրային անվտանգության, անձանց իրավունքների, կյանքի և առողջության պաշտպանության, պետության պաշտպանության և անվտանգության ապահովման դեպքերում (համապատասխան հիմնավորումներով)՝ միայն Հայաստանի Հանրապետության վարչապետի գրավոր համաձայնությամբ»:

Խնդրո առարկա դեպքը հենց այդ, այսինքն՝ անձանց իրավունքների, կյանքի և առողջության պաշտպանության, անվտանգության ապահովման դեպքն է, եթե ՍԱՊԾ-ն նկատի ունենար կենսաբանական ակտիվ հավելումների վերաբերյալ նախկինում ԶԼՄ-ներում հրապարակված տեղեկությունները, պետական համապատասխան մարմինների բացահայտումները, ինչպես նաև «Լիդա» ապրանքանիշով կենսաբանական ակտիվ հավելումների վերաբերյալ «Հետաքննող լրագրողներ» ՀԿ-ից ստացած գրությունը:
Սակայն, ինչպես պարզեցի, «Ալֆա-Ֆարմ»-ին պատկանող դեղատների ցանցում և «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ի մոտ ստուգումներ կատարելու համար ՍԱՊԾ-ն երբևիցե գրավոր չի դիմել ՀՀ կառավարության աշխատակազմ, չի ներկայացրել ստուգման անհրաժեշտությունը հիմնավորող տեղեկատվություն՝ ՀՀ վարչապետի գրավոր համաձայնությունը ստանալու համար, ինչպես կառավարության նշված որոշմամբ է նախատեսված, առհասարակ որևէ դեղատան ստուգում կատարելու համար չի դիմել ՀՀ կառավարության աշխատակազմ:

Ընդգծեմ, որ կառավարության հիշյալ որոշման 1-ին կետի 5-րդ ենթակետը հնարավորություն է ընձեռում ստուգումներ կատարել նաև այն դեպքերում, երբ տնտեսավարողը թեև բարձր ռիսկային խմբում գտնվող և ստուգումների տարեկան ծրագրում ընդգրկված սուբյեկտ չէ, սակայն բարձր ռիսկային խմբում է գտնվում նրա կողմից արտադրվող կամ իրացվող ապրանքը, որը ռիսկի աղբյուր այլ ապրանքների համեմատ կարող է ավելի վտանգավոր լինել, դրա վերաբերյալ կա ստուգման անհրաժեշտությունը հիմնավորող տեղեկատվություն:

Սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայության պետն ունի՞ իր կամ ծառայության անգործության այլ բացատրություն

Վերը նշվածից հետո ծառայության պետն ունի՞ իր կամ ծառայության անգործության բացատրություն, եթե ունի, թող ներկայացնի հրապարակման, քանզի լռության կամ այս անգամվա պես անհամոզիչ ու փաստերով հերքվող բացատրություն ներկայացնելու պարագայում, եթե հաջորդ անգամ նմանաբնույթ անգործությունը կրկնվեց, այլ բացատրություն չեմ կարողանալու տալ դրան, բացի կոռուպցիայից:

Ինչ վերաբերում է ՍԱՊԾ պատասխանի այն հատվածին, թե իրենց «առաջնային խնդիրն է ոչ թե վարչական պատասխանատվության ենթարկել տնտեսավարող սուբյեկտին, այլ պետական վերահսկողության շրջանակներում հայտնաբերել սննդի շղթայում վտանգի աղբյուրը, ինչպես նաև միջոցներ ձեռնարկել վտանգը կանխելու, վերացնելու և հետագայում բացառելու համար», ապա դա եթե չասեմ անհեթեթ պատճառաբանություն է, ապա չափազանց անհամոզիչ, անտրամաբանական ու դրանով իսկ խոցելի բացատրություն է, որովհետև վտանգը կանխելու, վերացնելու և հետագայում բացառելու համար անհրաժեշտ միջոցներից մեկն էլ օրինախախտներին պատասխանատվության ենթարկելը, ինչպես նաև պատասխանատվության անխուսափելիությունն ապահովելն է:

«Ալֆա-Ֆարմ»-ը ձեռք է բերել ու դեղատներում վաճառահանել փորձաքննության չենթարկված, առանց համապատասխան փաստաթղթերի ապրանք

ՍԱՊԾ պետին ուղղված մյուս հարցը հետևյալն էր՝ ինչո՞ւ չի նշվում մատակարար կազմակերպության անվանումը, որպեսզի պարզ լինի' այն արտերկրո՞ւմ է գտնվում, թե Հայաստանում, և եթե Հայաստանում է գտնվում, Սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայությունն այնտեղ ստուգում կամ մատակարար ընկերության նկատմամբ որևէ քայլ կատարե՞լ է: Ծառայությունն այս կապակցությամբ տվել է հետևյալ պատասխանը.

«Ինչպես նշել ենք, դիտարկման ընթացքում պարզվել է, որ «Ալֆա-Ֆարմ» ՓԲԸ-ն «Լիդա» կենսաբանական ակտիվ հավելումները ձեռք է բերել «Աշոտ Գյունաշյան» Ա/Ձ-ից, որն էլ իր հերթին տվյալ արտադրանքը գնել է ֆիզիկական անձանցից, որոնց ինքնությունը պարզել հնարավոր չի եղել: Ծառայությունն աշխատանքներ է տանում նրանց հայտնաբերելու ուղղությամբ:

Տեղեկացնենք նաև, որ ՀՀ կառավարության N 1442 որոշմամբ՝ ֆիզիկական անձանց թույլատրվում է մինչև 5 կգ սննդային արտադրանք ներմուծել Հայաստանի Հանրապետություն՝ առանց փաստաթղթային ձևակերպումների»:

Նկատենք, որ ՍԱՊԾ կայքում ս. թ. օգոստոսի 3-ին հրապարակված պաշտոնական տեղեկատվության մեջ ուղղակիորեն չի նշված, թե «դիտարկման ընթացքում պարզվել է, որ «Ալֆա-Ֆարմ» ՓԲԸ-ն «Լիդա» կենսաբանական ակտիվ հավելումները ձեռք է բերել «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ից»: Դրա փոխարեն գրված է, որ «Հետագծելիության ապահովման նպատակով, Ծառայության պետի հրամանով, իրականացվել է նաև «Աշոտ Գյունաշյան» Ա/Ձ-ի կողմից իրացվող «Լիդա» ապրանքատեսակի (արտադրող՝ «Դայ-Դա-Խուա», Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն) դիտարկում», ինչից պետք է գլխի ընկնել, որ «Ալֆա-Ֆարմ» ՓԲԸ-ն «Լիդա» կենսաբանական ակտիվ հավելումները ձեռք է բերել «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ից:

Լավ, բայց, հետաքրքիր է, ծառայությունում հասկացե՞լ են, թե դրանով ինչ սկանդալային բացահայտում են կատարել… Փաստորեն, «Ալֆա-Ֆարմ» ՓԲԸ-ն «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ից ձեռք է բերել և իր դեղատնային ցանցում վաճառահանել «Լիդա» կենսաբանական ակտիվ հավելումներ, առանց պարզելու, թե նշված ԱՁ-ն դրանք որտեղից է ձեռք բերել, անտեսելով Եվրասիական տնտեսական միության «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ТР ТС 021/2011 և «Սննդամթերքի մակնշման մասին» ТР ТС 022/2011 տեխնիկական կանոնակարգերի պահանջներին դրանց ակնհայտ անհամապատասխանությունը, քանի որ ակնհայտորեն բացակայում են օրենսդրությամբ սահմանված կարգի հայերեն մակնշումը, ինչպես նաև ԵԱՏՄ համապատասխանության գնահատումը հավաստող միասնական նշանի մակնշումը: Անտեսել է նաև, որ տվյալ կենսաբանական ակտիվ հավելումները պետական գրանցման վկայական, հետևաբար պետական գրանցում չունեն, ԵԱՏՄ պետական գրանցման վկայականների միասնական ռեեստրում տվյալ ապրանքատեսակի վերաբերյալ տեղեկատվություն չկա, ինչը հիմք էր տալիս ու հիմք է տալիս եզրակացնել, որ նշված հավելումները ԵԱՏՄ տարածքում չեն ենթարկվել համապատասխանության գնահատման ու չեն ենթարկվել լաբորատոր փորձաքննության:

Ավելին. «Ալֆա-Ֆարմ» ՓԲԸ-ն «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ից ձեռք է բերել և իր դեղատնային ցանցում վաճառահանել կենսաբանական ակտիվ հավելումներ, որոնք ՀՀ են բերվել կամ մասնավոր անձանց կողմից, առանց համապատասխան փաստաթղթերի, թույլատրելի 5 կգ-ի (ինչը եթե սննդամթերքի պարագայում հասկանալի է, կենսաբանական ակտիվ հավելումների պարագայում ուղղակի անհեթեթ է և անթույլատրելի) սահմաններում, կամ եթե ավելի մեծ զանգվածով են ներկրվել, ապա մաքսանենգի կողմից մաքսանենգ ճանապարհով: Այս ամենը հաշվի առնելով, «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ն նույնպես պետք է հրաժարվեր ֆիզիկական անձանցից (առավել ևս, որ ՍԱՊԾ-ին ներկայացրել է, թե նրանց ինքնությունն իրեն հայտնի չէ) հիշյալ հավելումները ձեռք բերելուց, առավել ևս՝ «Ալֆա-Ֆարմ» ՓԲԸ-ին իրացնելուց: Բա որ «Լիդա»-ի տուփերի մեջ արագ կամ դանդաղ ազդեցության թո՞ւյն լիներ, չէ՞ որ «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ն և «Ալֆա-Ֆարմ» ՓԲԸ-ն չունեին որևէ երաշխիք, որ դրանց մեջ թույն չէ, լաբորատոր փորձաքննության չենթարկվածի մեջ ինչ ասես կարող էր լինել: Ուրեմն ի՞նչ՝ նույն սկզբունքով «Ալֆա-Ֆարմ» ՓԲԸ-ն ինչ-որ ԱՁ-ից փորձաքննության չենթարկված, մասնավոր անձի կամ մաքսանենգի կողմից ՀՀ բերված դեղե՞ր էլ ձեռք բերել և իրացրել բանից անտեղյակ սպառողներիս…

Եվս երկու հրապարակային հարց՝ ՀՀ ԳՆ սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայության պետ Արմեն Հայրապետյանին.

1. Հայտնաբերված խախտումների վերաբերյալ ՍԱՊԾ-ն առ այսօր համապատասխան գրություն ուղարկե՞լ է ՀՀ առողջապահության նախարարություն, որպեսզի վերջինս կամ նրա համապատասխան ստորաբաժանումը քննարկեն «Ալֆա-Ֆարմ» ՓԲԸ-ին դեղատնային գործունեության լիցենզիայից զրկելու հարցը:

2. ՍԱՊԾ-ն դիտարկումների արդյունքների հիման վրա առ այսօր դիմե՞լ կամ պատրաստվո՞ւմ է դիմել ՀՀ կառավարության աշխատակազմ՝ «Ալֆա-Ֆարմ» ՓԲԸ-ում և «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ի մոտ համապատասխան ստուգումներ կատարելու համար ՀՀ վարչապետի գրավոր համաձայնությունը ստանալու նպատակով, ինչի դեպքում միայն հնարավոր կլինի թույլ տված օրինախախտումների համար լուծել նշված ընկերության պատասխանատու անձի և «Աշոտ Գյունաշյան» ԱՁ-ի պատասխանատվության հարցը:

Լրագրողական հետաքննությունը շարունակվում է:

Արթուր Հովհաննիսյան