Արցախյան 44-օրյա պատերազմի «հոգեբանական զոհերը» կամ երբ չկա պետական «հոգածություն»

Օրերս Մասիսի քաղաքապետարանում կատարված աղմկահարույց միջադեպը, որ առաջին հայացքից կենցաղային շարժառիթ ուներ, հերթական վկայությունն էր այն իրողության, որ Արցախյան 44-օրյա պատերազմի հետևանքները դեռևս հաղթահարված չեն։

Հիշեցնենք, որ վերջին պատերազմի մասնակից 35-ամյա քաղաքացին զինված ներխուժել էր համայնքապետարանի շենք, փակվել ղեկավարի սենյակում, մինչև այդ կրակել բարձրաստիճան ոստիկանի ուղղությամբ, հանրային մեծ լարվածություն առաջացրել, այնուհետ՝ ինքնասպանություն էր գործել։ Նրան ճանաչողների վկայությամբ՝ պատերազմից հետո երիտասարդը շատ էր փոխվել և առաջին հերթին՝ հոգեբանությամբ։ 

Այս առնչությամբ բազում հարցեր են ծագում․ օրինակ, արդյո՞ք պետությունը, պատկան մարմիններն ու մասնագետները պատշաճ կերպով կատարում են թիրախային այդ խմբի հետ հոգեբանական աշխատանքները, կա՞ հստակ ժամանակացույց ու վիճակագրություն, ի՞նչ արդյունքներ են գրանցվել, ինչ խնդիրներ են ի հայտ եկել, շահառուների հոգեբանական խոցելիության աստիճանավորում, դասակարգում եղե՞լ է, թե ոչ։  Հայտնի է, որ 2021 թ․ փետրվարի 4-ին ՀՀ կառավարությունը թիվ 131-Ն որոշմամբ հաստատեց Ադրբեջանի կողմից 2020 թ․ սեպտեմբերի 27-ին սանձազերծված ռազմական գործողություններին մասնակցած անձանց և հանրության հոգեբանական վերականգնման կարգը։ Որոշմամբ սահմանվեցին պետական աջակցության շրջանակներում հոգեբանական վերականգնման ծառայությունների տեսակները, թիրախ խմբերը։ 

Թե ի՞նչ նաև «արդյունավետությամբ» է պետությունն իրականացնում այս ծրագիրը, խոսենք փաստերով․ ՀՀ գլխավոր դատախազության տեղեկացմամբ՝ 2016 թ. ապրիլ և 2020 թ. սեպտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներին պատերազմական գործողությունները բացասական ազդեցություն են ունեցել մասնակիցների (զինծառայողների, կամավոր կամ պահեստազորային անձանց), նրանց ու զոհված կամ անհայտ կորած անձանց հարազատների հոգեբանական վիճակի վրա։ Գրանցվել են ինքնասպանություններ և ինքնասպանության փորձեր՝ պայմանավորված չհաղթահարված հոգեբանական խնդիրներով։ 

«Հանրության լայն շրջանում իրականացված հետազոտության արդյունքները վկայում են, որ 2021 թ․ մայիս-հունիս ամիսներին 2020 թ․ նույն ամիսների համեմատությամբ հոգեբանական աջակցության կարիք ունեցող անձանց թիվն ավելացել է, հոգեմարմնական խանգարում ունեցող անձանց թիվը 20 տոկոսից դարձել է 30»,-նշում է Հայկական հոգեբուժական ասոցիացիայի նախագահ Արմեն Սողոյանը։
 
ԼՈՒՐԵՐ․com-ի հետ զրույցում Սողոյանը մանրամասնեց, որ ներկայում վերոնշյալ պետական ծրագիրն ավարտվել է, այսինքն, կարելի է ենթադրել, որ մեր կառավարությունը հարցը համարել է լուծված կամ գոնե իրենց մասով լուծված։

«2021 թվականի դեկտեմբերի 1-ից ծրագիրն ավարտվել է։ Կազմակերպությունների մեծ մասը, սեփական նախաձեռնությամբ ու իրենց միջոցների հաշվին, կամ տարբեր փոքր ծրագրերով, շարունակում են անվճար օգնել թիրախ խմբերին»,- մեզ հետ զրույցում նշեց նա՝ հավելելով, որ պետական մոտեցման անհրաժեշտություն միանշանակ կա․ մասնավորապես՝ կանոնակարգել հոգեբանական ծառայությունները և պետական աջակցությամբ ապահովել խնդիրների լուծումը:

Ակնհայտ է, որ խնդիրը պահանջում է ինստիտուցիոնալ լուծում և հետևողական լուրջ աշխատանք, այլապես նման դեպքերի կրկնվելու հավանականությունը մեծ է՝ անկախ բուն անձնական շարժառիթից ու այլ գործոններից։ Ստացվում է, որ ռազմի դաշտում հերոսացած, հող հայրենին անձնվիրաբար պաշտպանած տղաներին չկարողացավ հաղթել թշնամին, մահը, բայց նրանց մենակ ենք թողնում ոչ պակաս անխնա ու անողողոք կյանքի դեմ, և նրանք, ցավ ի սիրտ, սկսում են պարտվել․․․ կյանքին։ 

Արա Ալոյան