Քաղցր կենացների դատարկությունը

Հավանաբար, ձեզանից շատերը հաճախ են լսել այն մասին, որ Հայաստանի տնտեսության այս կամ այն ոլորտը զարգացնելու համար միայն ներհայաստանյան շուկան բավարար չի կարող համարվել, և որ էական արդյունքներ գրանցելու համար հարկավոր է խթանել արտահանումը:

Ասել, թե Հայաստանն ունի մեծաքանակ բրենդային ապրանքներ, որոնք լայնորեն ճանաչելի են աշխարհում, սխալ կլիներ. այդպիսիք բավական սահմանափակ են: Բայց պարզվում է՝ մեր երկիրն իրականում ունի մի շարք գուցեև թաքնված հնարավորություններ, որոնք, հաջողությամբ կյանքի կոչելու դեպքում, կարելի է էական տեղաշարժ գրանցել այս ուղղությամբ: Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է հայրենի բնությամբ մեզ շռայլված գյուղատնտեսական ապրանքներին՝ պտուղ-բանջարեղենին, որը, շատերի գնահատմամբ, անզուգական համ ու բույր ունի: Չնայած սրան՝ ինչ-ինչ սուբյեկտիվ ու օբյեկտիվ գործոններով պայմանավորված՝ մեր գյուղատնտեսական արտադրանքի սպառման հիմնական շուկան շարունակում է մնալ Ռուսաստանի Դաշնությունը, ուր և հիմնականում միտված է մեր ողջ արտահանումը:

Պարզվում է, սակայն, որ նույնիսկ այստեղ մեր կողմից առաջարկվող ապրանքներն ունեն լրջագույն մրցակիցներ, և բնավ էլ հեշտ չէ ռուսական շուկայում կայուն տեղ զբաղեցնելը. այլ երկրները ևս վաղուց արդեն մուտք են գործել այս շուկա և գրավել դրա ահռելի բաժինը՝ ռուս սպառողին առաջարկելով ոչ պակաս քաղցրահամ ու բուրավետ գյուղմթերք: Այդ երկրների թվում դասվում է նաև հարևան Թուրքիան, որը, սակայն, պայմանավորված վերջին շրջանում ռուս-թուրքական հարաբերությունների սրմամբ, այլևս դուրս է մղվում ռուսական շուկայից. Թուրքիայի կողմից ռուսական ռազմական օդանավի ոչնչացումից հետո Ռուսաստանը սկսեց համալիր պատժամիջոցներ կիրառել Թուրքիայի դեմ՝ վերացնելով այդ երկրի հետ առանց վիզային ռեժիմը, դադարեցնելով բազմաթիվ տնտեսական նախագծերի իրականացումը, ռուս զբոսաշրջիկներին տարհանելով Թուրքիայից, և նույնիսկ թուրքական ապրանքների՝ Ռուսաստան ներմուծման արգելք սահմանեց:

Ստեղծված իրավիճակը, ըստ մի շարք մասնագետների, Հայաստանի համար փայլուն հնարավորություն կարող էր հանդիսանալ՝ ՌԴ շուկայում իր դիրքերն ամրապնդելու ու առաջացած վակուումը լրացնելու համար, մանավանդ որ, ինչպես այս տարի բոլորս առիթ ունեցանք համոզվելու, գյուղատնտեսական ապրանքների համապատասխան ծավալ ապահովելու առումով մենք կարծես չունենք խնդիրներ:

Ռուսաստանում Թուրքիայի դեմ սահմանված պատժամիջոցները շատերի մոտ յուրօրինակ էյֆորիա առաջացրին. շատերը կարծում էին, որ եթե թուրքական պտուղ-բանաջարեղենը դուրս մղվի ռուսական շուկայից, ապա այդ բացն անպայմանորեն կլրացվի Հայաստանի գյուղարտադրանքով: Բայց, ինչպես դառն իրականությունը փաստեց, հույսերն այս միանգամայն զուր էին ու սին: Բավական չէ, որ մենք գործնականում այդպես էլ չկարողացանք մեծացնել մեր հնարավորությունները ռուսական շուկայում, շատերի համար միգուցե անակնկալ կերպով պարզվեց նաև՝ մենք ավելի շատ խնդիրներ ունենք ոչ այնքան արտաքին շուկաներում, որքան՝ ներքին. մեր արևմտյան հարևանի գյուղատնտեսական արտադրանքը փաստացի հեղեղել է Հայաստանի շուկան, ինչի արդյունքում՝ թուրքական վարունգը, լոլիկը, պղպեղը շուկայից դուրս են մղում տեղական արտադրանքը: Այնպես չէ, որ նախկինում այդ ապրանքները Հայաստան չէին ներմուծվում, բայց Թուրքիայում այդ ապրանքների գների անկումը հանգեցրել է նրան, որ Հայաստանի ջերմատնային տնտեսությունները դարձել են բացարձակ անմրցունակ, ու հիմա բոլորս ազգովի ակամա ստիպված ենք զարգացնել Թուրքիայի տնտեսությունը՝ փոխանակ սպառելու տեղական արտադրողի կողմից առաջարկվող բարիքը:

Այս ամենը, անշուշտ, խոսում է տնտեսական հստակ պլանավորված քաղաքականության բացակայության մասին, առանց որի ակնկալել որևէ առաջընթաց որևէ բանում, անմտություն կլիներ: Հայաստանի կառավարությունը, ցավոք, երբեք էլ աչքի չի ընկել իր ստրատեգիական մտածելակերպով, երբեք էլ, ինչպես ասում են, պլան «Բ» չի ունեցել որևէ հարցում՝ բավարարվելով լոկ առաջացած խնդիրներին իրավիճակային լուծումներ տալով: Մեր կարծիքով՝ փոխարենը ամեն առիթով նվնվալու, թե մեր ապրանքն այլևս այդքան էլ մրցունակ չէ արտաքին շուկաներում, հարկավոր է ջանք ու եռանդ գործադրել՝ տեղական շուկան մեզանով անելու համար. երբ նայում ես խանութներում վաճառվող ապրանքատեսականուն, անսխալ տպավորություն է ստեղծվում, թե Հայաստանում ապրանքների միայն 20-30%-ն է կազմում տեղականը:

Լա՛վ, մի՞թե մեղկ չէ այն հայ գյուղացին, որը ստիպված եղավ տոննաներով բանջարեղեն թափել առուներն ու գետերը՝ հօդս ցնդեցնելով սեփական քրտինքով աճեցրածն ու խնամածը: Ինչո՞ւ համապատասխան պետական գերատեսչությունները «մատը մատին չեն տալիս» նմանատիպ խնդիրները կարգավորելու համար: Ի՞նչ է, թուրքի լոլիկն ու վարունգը ավելի համե՞ղ են, քան մերը: Նույնիսկ եթե զուտ տեսականորեն պատկերացնենք, որ այդպես է, մենք իրավունք չունենք զիջելու մեր դիրքերը մեր իսկ հայրենիքում ու պարտավոր ենք անելու ամեն ինչ՝ տեղական արտադրողին խրախուսելու համար: Հետո էլ հայրենասիրությունից ենք ճառում վերամբարձ կամ հայրենասիրական երգեր երգում ոգևորված՝ առանց գիտակցելու, որ իսկական հայրենասիրություն պետք է դրսևորել ոչ թե քեֆի սեղանների շուրջ, այլ իրական կյանքում՝ մեջք մեջքի տալով ու սատար կանգնելով միմյանց:

Դավիթ Բաբանով