Մի՛ շտապեք մեղադրել նրանց…

Մտավորականների՝ հայաստանյան հասարակության շրջանում ունեցած վարկի, ազդեցության ու արժեքի մասին խոսվել է շատ անգամներ: Եթե հնչած բոլոր կարծիքները ի մի բերելու լինենք, ապա ցավալիորեն կհանգենք այն եզրահանգմանը, որ դրանցում գերիշխող են հատկապես պիսիմիստական տրամադրությունները, ինչը, կարծում ենք, միանգամայն բնական է, քանի որ Հայաստանի նորանկախ պատմության քարքարոտ քառուղիներում նշմարել մտավորականների դերի բարձրացում ենթադրող որևէ նախանշան, մեծագույն ցանկության դեպքում, անգամ, ոչ մի կերպ չի ստացվում. Հայաստանում ստեղծվել են իդեալական պայմաններ՝ մարդկային միտքը սպանելու, մտածող մարդուն հասարակությունից կտրելու, նրան ինքնամփոփ միայնության դատապարտելու համար: Թե հատկապես ինչով է այդ ամենը պայմանավորված, երկար քննարկելի հարց է, որի մասին կարելի է գրել ու խոսել անվերջ՝ այդ ամենին որպես նպաստող գործոններ մատնանշելով ինչպես արտաքին, այնպես էլ ներքին ազդակները:

Քաղաքակիրթ աշխարհում, օրինակ, որին, ի դեպ, մենք անչափ շատ ենք սիրում հղում կատարել, երբ խոսում ենք մեր ներքին խնդիրների մասին, ճիշտ հակառակ պատկերն է տիրում. այստեղ մտավորականները կանգնած են հասարակության ամենաբարձր աստիճանին՝ վայելելով թե՛ հասարակության շրջանում համապատասխան հարգանք, թե՛ տիրապետելով բավարար ֆինանսական միջոցների՝ իրենց գնահատված զգալու համար:

Հայաստանում, մինչդեռ, 90-ականներից ի վեր գործնականում արվեց ու շարունակվում է ցայսօր արվել ամեն բան՝ ի չիք դարձնելու նրանց, ովքեր կարող էին հասարակության համար ինչ-որ իմաստով իդեալ հանդիսանալ, որոնց խոսքն անհերքելի հեղինակություն կարող է վայելել ժողովրդի շրջանում՝ խավարից լույս առաջնորդվելու ճանապարհին: Այս ամենը, իհարկե, բացառապես համահայաստանյան երևույթ համարել չի կարելի, քանի որ այն մեծամասամբ պայմանավորված էր նաև փլուզված կայսրության գործոնով, իսկ փլուզողներն էլ պետք է անեին ամեն բան՝ կործանումն անդառնալի դարձնելու համար: Եթե փորձենք մի փոքր նկարագրել այդ իմաստով Հայաստանում տիրող իրավիճակը, ինչպե՞ս կարելի կլինի այդ անել, ի՞նչ եք կարծում: Ամենասուր խնդիրներից մեկը, որ, ըստ մեզ, ներկայումս ծառացած է մեր երկրի առջև, հասարակություն-մտավորական կապի աղճատումն ու վերահսկումն է, ինչը պայմանավորված է քաղաքական իշխանությունների՝ հանրության շրջանում առանց այն էլ խաթարված սեփական հեղինակությանը ավելորդ հարված չհասցնելու բնազդային մղմամբ: Նրանք հրաշալիորեն գիտակցում են, որ մտավորականն այն պոտենցիալ կենտրոնը կարող է հանդիսանալ, որի շուրջը կհամախմբվեն բողոքավոր մարդիկ և ինքնակազմակերպման ճանապարհով կփորձեն երկրում քաղաքական իրավիճակ փոխել՝ դրանից բխող միանգամայն անկանխատեսելի հետևանքներով հանդերձ: Իհարկե, արդարացի լինելու համար, պետք է խոստովանել, որ ներկայիս մտավորականը, ինչպես ասում են, այլևս նախկինը չէ. մտավորականներից շատերը կա՛մ առհասարակ հայրենիքում չեն, կա՛մ էլ այնպիսի սոցիալական վիճակում են հայտնվել, որ մտածել այլ բանի մասին, քան՝ հանապազօրյա հացի, ոչ մի կերպ չի կարող: Կան նաև այնպիսիք, որոնք, համաձայնե՛ք, շատ լավ էլ հարմարվել են ժամանակի կողմից թելադրված պայմաններին ու գոնե առերևույթ պահպանելով լոյալություն իշխանությունների ու նրանց կողմից վարվող քաղաքականության նկատմամբ՝ իրենց համար ստեղծել են բավական տաքուկ պայմաններ ու, պալատական մտավորականներին հատուկ վարքով, կարողանում են հաճոյանալ իրենց տերերին: Իհարկե, մենք կարող ենք դատապարտել նրանց, ասել, թե այդպիսիք հավատարիմ չեն իրենց վեհ կոչմանը, բայց դե պետք է հասկանանք, որ նրանց փոխարեն ուրիշ ոչ ոք չի կերակրելու սեփական ընտանիքները, ու այս արևի տակ գոյատևելու համար, ինչպես հասկանում եք, ապրուստի համապատասխան նյութական միջոցներ են անհրաժեշտ…

Թե երբ հայ մտավորականը դուրս կգա այն ստորացուցիչ վիճակից, որում երկար տարիներ է, ինչ հայտնվել է, մնում է միայն կռահել, քանի որ, որքան էլ ցավալի լինի խոստովանելը, երկրում դեռևս նման միտումներ չեն նկատվում, դեռևս համապատասխան սոցիալական մակարդակ մեզ չի հաջողվել ապահովել, որպեսզի կարողանայինք հուսալ, թե գոնե առաջիկա տարիներին երկրում կարող է իրավիճակ փոխվել:

Դավիթ Բաբանով