Ո՞վ է, ի վերջո, այդ շան լակոտը

Ուղիղ մեկ տարի առաջ բոլորիս ցնցած Գյումրիի ողբերգական դեպքերի շունչը դեռևս շարունակում է թևածել Հայաստանում: Դա, անշուշտ, պայմանավորված է ոչ միայն այդ հրեշավոր հանցագործության մասշտաբներով, որը, համաձայնե՛ք, աննախադեպ էր, այլև այն բազմաթիվ անպատասխան մնացած հարցերով, որ առաջացրեց այդ հանցագործությունը մեզանում: Իսկ հարցերն այդ բազմաբնույթ են՝ միանգամայն բնականից մինչև անհավանականը: Մասնավորապես՝ նույնիսկ ողբերգությունից այսքան ժամանակ անց էլ այդպես էլ հանրությանն անհասկանալի է մնում՝ որն էր, վերջապես, այն հիմնական դրդապատճառը, որ ստիպեց Պերմյակովին՝ վերածվելու իսկական մարդակերի: Չնայած այն հանգամանքին, որ գործի նախաքննության ու բուն դատավարության ընթացքում հնչել են մի շարք վարկածներ՝ վերաբերող Պերմյակովի արարքի գաղափարական ինչ-ինչ հավանական հենքերին, համաձայնե՛ք, սակայն, որ դրանք այնքան էլ համոզիչ չեն հնչում: Նրան մե՛րթ հռչակում են հոգեկան հիվանդ, մե՛րթ սատանայապաշտ, մե՛րթ միանգամայն գիտակից անհատ, ով հստակ գիտակցում էր իր արարքի ամբողջ լրջությունը… Թե այս տարբերակներից որ մեկն է առավել հավանականը, հուսանք՝ կպարզենք գոնե դատավարության վերջում, երբ հրեշը կստանա իր արժանի պատիժը:

Կհամաձայնեք, կարծում եմ, որ ոչինչ պետական համակարգի թերություններն այնքան ակնհայտ չի դարձնում, որքան ճգնաժամային իրավիճակները, որոնք մի տեսակ յուրօրինակ քննության դեր են խաղում՝ պետության կայացվածությունն ու համակարգվածությունը ստուգելու համար. այս անմարդկային ողբերգությունը, ըստ մեզ, Հայաստանի համար վերածվեց հենց այդպիսի մի քննության, որը, սակայն մեր երկիրը չբռնեց. Գյումրիի ողբերգությունը հերթական դրսևորումն էր հայկական պետականության մի քանի կարևորագույն ինստիտուտների ոչ լիարժեքության, որոնք, ընդհանուր առմամբ, հանդիսացան պետական ինքնիշխանության առնվազն տկարության աղաղակող դրսևորում: Այն «ջրի երես» դուրս բերեց հատկապես պետական անվտանգության համակարգի տկարությունը, որը, փաստացի, պատրաստ չէր իրերի նման անկանխատեսելի ընթացքին այն պարագայում, երբ այդ համակարգի թիվ մեկ պարտականությունը, ինչպես գիտենք, երկրում հավանական բոլոր իրադարձությունների տարբեր սցենարներ մշակելն ու դրանց պատրաստ լինելն է: Պետք է նշենք նաև, որ հանցագործությունն այս իսկական փորձություն դարձավ նաև մեր դաշնակից ռուսների համար, որոնց պատկանող ռազմաբազայի ղեկավարության անուշադրության արդյունքում էլ հենց կատարվեց այս հանցագործությունը: Ինչպես պարզվեց հետագայում, առհասարակ Պերմյակովի զորակոչումն ինքն իրենով արդեն իսկ սխալ որոշման արդյունք էր. չնայած հոգեկան արտահայտված խնդիրներին՝ այս մարդուն, այնուամենայնիվ, Ռուսաստանում համարել են ծառայությանը միանգամայն պիտանի ու ուղարկել հայրենիքը պաշտպանելու: Ինչո՞ւ: Սա մի հարց է, որը լրջագույն մտրումների տեղիք պետք է տա նախևառաջ ռուսական իշխանություններին. նմանատիպ ներքին կարգ ու կանոնի պարագայում, որքան էլ կայացած ռազմական արդյունաբերություն էլ ունենաս, անհնար է բանակը համարել մինչև վերջ կայացած կառույց…

Ողբերգությունն այս սպառնում էր վերածվել նաև իսկական բաժանարարի հայ-ռուսական հարաբերություններում, ինչից հնարավոր եղավ խուսափել բացառապես հայկական կողմի հավասարակշռված դիրքորոշման շնորհիվ՝ չնայած այն հանգամանքին, որ հանցագործությանը հաջորդած օրերին Գյումրիի բնակչության շրջանում նկատվում էր ընդգծված հակառուսական տրամադրվածություն: Մի խոսքով՝ այս ոչնչությունը, որը չարժե անգամ այն օդին, որ շնչում է, մի այնպիսի իրարանցում առաջացրեց Հայաստանում, որի հետևանքները դեռևս երկար ժամանակ կզգացվեն մեզանում:

Մնում է միայն ևս մեկ անգամ հանգստություն մաղթել անմեղ զոհերի հոգիներին ու հուսալ, որ Հայաստանում այլևս նման ողբերգություններ չեն լինի, ու առանց այն էլ տառապած մեր ժողովուրդն այլևս ստիպված չի լինի զոհ գնալ ոմանց անփութությանն ու անտարբերությանը: Խաղաղություն ամենքիս:

Դավիթ Բաբանով