Հայաստանում կենսաահաբեկչության համար դարպասները բացված են

ՀՀ գյուղատնտեսության նախարարության սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայությունը 2016 թվականի հուլիսի 12-ին «Հետաքննող լրագրողներ» ՀԿ-ից տեղեկատվության տրամադրման հարցում էր ստացել «Ալֆա-Ֆարմ» դեղատների ցանցում վաճառվող չինական «Դայ-դա-խուա» ընկերության «Լիդա» նիհարեցնող դեղապարկուճների վերաբերյալ: Հիշյալ ծառայության տեղեկացմամբ, նշված հարցման հիման վրա էլ «Ալֆա-Ֆարմ» ՍՊԸ-ին պատկանող դեղատնային ցանցում իրացվող «Լիդա» ապրանքանիշով կենսաբանական ակտիվ հավելումների մակնշման և պիտանիության ժամկետի նկատմամբ իրականացվել է դիտարկում։

Վերոնշյալ դիտարկման արդյունքում հայտնաբերվել է 80 տուփ «Լիդա» կենսաբանական ակտիվ հավելում և պարզվել է, որ այն չի համապատասխանում Եվրասիական տնտեսական միության «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ТР ТС 021/2011 և «Սննդամթերքի մակնշման մասին» ТР ТС 022/2011 տեխնիկական կանոնակարգերի պահանջներին (բացակայում է օրենսդրությամբ սահմանված կարգի հայերեն մակնշումը, ինչպես նաև՝ ԵԱՏՄ համապատասխանության գնահատումը հավաստող միասնական նշանի մակնշումը): Պարզվել է նաև, որ տվյալ ապրանքատեսակների մասին տեղեկատվություն չկա ԵԱՏՄ պետական գրանցման վկայականների միասնական ռեեստրում, որը հիմք է տալիս եզրակացնել, որ այս հավելումները ԵԱՏՄ տարածքում չեն ենթարկվել համապատասխանության գնահատման և չունեն պետական գրանցման վկայականներ:

«Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը՝ 80 տուփ «Լիդա» կենսաբանական ակտիվ հավելումների իրացումը ՀՀ ԳՆ սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայության կողմից կասեցվել է, իսկ «ԱԼՖԱ ՖԱՐՄ» ՓԲԸ-ն դրանք հետ է վերադարձրել մատակարարին՝ այդ մասին գրավոր տեղեկացնելով Ծառայությանը,- նշված է ՍԱՊԾ պաշտոնական հաղորդագրության մեջ:- Հետագծելիության ապահովման նպատակով, Ծառայության պետի հրամանով, իրականացվել է նաև «Աշոտ Գյունաշյան» Ա/Ձ-ի կողմից իրացվող «Լիդա» ապրանքատեսակի (արտադրող՝ «Դայ-Դա-Խուա», Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն) դիտարկում: Պարզվել է, որ ընկերությունը վերոնշյալ կենսաբանական հավելումների ներմուծողը չէ, և որ դրանք ձեռք է բերում ֆիզիկական անձանցից: Տնտեսավարող սուբյեկտների մոտ առկա վերը նշված ապրանքային մնացորդի խմբաքանակի իրացումը կասեցվել է, «Լիդա» կենսաբանական հավելումները հանվել են շրջանառությունից և պահեստավորվել հետագա գործողությունների համար»: ՍԱՊԾ-ն այս կապակցությամբ սպառողներին կոչ է անում ժամանակավորապես զերծ մնալ «Լիդա» կեսաբանական ակտիվ հավելումների օգտագործումից:

Առաջին հայացքից կարող է տարօրինակ և անհասկանալի թվալ, թե «Հետաքննող լրագրողներ» ՀԿ-ն ինչո՞ւ է «Լիդա» ապրանքանիշով կենսաբանական ակտիվ հավելումների վերաբերյալ իր հարցումը ՀՀ առողջապահության նախարարություն կամ «Ակադեմիկոս Էմիլ Գաբրիելյանի անվան դեղերի և բժշկական տեխնոլոգիաների փորձագիտական կենտրոն» ՓԲԸ ուղարկելու փոխարեն, ուղարկել Սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայություն, և վերոնշյալ կազմակերպությունների փոխարեն, ինչո՞ւ է ՍԱՊԾ-ը զբաղվել կենսաբանական ակտիվ հավելումների մակնշման և պիտանիության ժամկետի դիտարկմամբ, համապատասխանության գնահատման ենթարկված լինել-չլինելու, պետական գրանցման վկայականներ ունենալ-չունենալու հարցերով: Սակայն, այս ամենը բխում է մեր երկրի աննորմալ օրենսդրությունից, որով կենսաբանական ակտիվ հավելումների հետ կապված խնդիրների ուսումնասիրությունը, ստուգումը դրված է հենց Սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայության վրա:

Խոսքս մասնավորապես վերաբերում է 2014թ. հունիսի 21-ին ընդունված «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ՀՀ օրենքին, որով կենսաբանական ակտիվ հավելումներն ընդգրկվել են սննդամթերքների ոլորտում, մինչդեռ դրանք «Դեղերի մասին» ՀՀ օրենքով պետք է ընդգրկվեին դեղերի ոլորտում, քանի որ իրենց բնույթով և մարդու օրգանիզմի վրա ազդեցությամբ ավելի մոտ են դեղերին, կամ էլ' կենսաբանական ակտիվ հավելումների հետ կապված խնդիրները պետք է կանոնակարգվեին դրանց մասին ընդունելով առանձին օրենք: «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ՀՀ օրենքի 2-րդ հոդվածի 19-րդ կետով սահմանված է «կենսաբանական ակտիվ հավելում» հասկացությունը.

«կենսաբանական ակտիվ հավելում' բնական կամ բնականին համանման սննդանյութերի կամ ֆիզիոլոգիական ազդեցությամբ օժտված այլ նյութի առանձին կամ համակցված խտացված միավորներ, որոնք նախատեսված են սննդամթերքի հետ միաժամանակ կամ սննդամթերքի բաղադրության մեջ ներառելով օգտագործման համար և շուկայահանվում է ճշգրտված փոքր չափաբաժնով' հաբերի, պատիճների, սրվակների կամ փոքր այլ փաթեթավորումների տեսքով»:

Ինչպես ակնհայտ է, կենսաբանական ակտիվ հավելումները կարող են լինել ոչ միայն բնական կամ բնականին համանման (արհեստական) սննդանյութերի առանձին կամ համակցված խտացված միավորներ, այլև ֆիզիոլոգիական ազդեցությամբ օժտված այլ նյութի առանձին կամ համակցված խտացված միավորներ, ինչպիսիք են նաև հենց դեղերը:

Ավելին. մի շարք կենսաբանական ակտիվ հավելումներ օգտագործվում են ոչ սննդամթերքի հետ միաժամանակ, ոչ էլ սննդամթերքի բաղադրության մեջ ներառելով, այլ առանձին, ինչպես դեղահաբերն ու դեղապատիճները, և այն ձևակերպումը, թե կենսաբանական ակտիվ հավելումները «նախատեսված են սննդամթերքի հետ միաժամանակ կամ սննդամթերքի բաղադրության մեջ ներառելով օգտագործման համար», կարծում եմ, օրենքի հեղինակի կամ հեղինակների կողմից միտումնավոր է գրվել, որպեսզի արդարացվի կենսաբանական ակտիվ հավելումները սննդամթերքների ոլորտ ներառելու վտանգավոր և անթույլատրելի քայլը: Անշուշտ, եթե լուսահոգի ակադեմիկոս Էմիլ Գաբրիելյանը ողջ լիներ, սա թույլ չէր տա, սակայն նա տարիներ առաջ հոգին ավանդեց, ու դրանից հետո ոմանք հաջողացրին կենսաբանական ակտիվ հավելումները մտցնել սննդամթերքների ոլորտ, դրանց հետ կապված սահմանումները, իրավահարաբերությունները, ստուգման լիազորությունները խցկել 2014թ. ընդունված «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ՀՀ նոր օրենքի մեջ («Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ՀՀ նախորդ օրենքում, որը 2014թ. ուժը կորցրել է, կենսաբանական ակտիվ հավելումները ներառված չէին):

Հիմա փակագծերն ավելին բացենք. մի շարք կենսաբանական ակտիվ հավելումներ, ինչն արդեն ապացուցված է, խիստ վտանգավոր են մարդու օրգանիզմի, նրա առողջության ու նույնիսկ կյանքի համար:
Ավելին. տեղեկություններ կան, որ որոշ երկրների գերարդիական լաբորատորիաներում կենսաահաբեկչության նպատակով (պաշտոնապես թե ոչ պաշտոնապես թշնամի համարվող պետությունների ազգաբնակչությանը շարքից հանելու կամ մարդկության աճող թվաքանակը կրճատելու) մշակվում, ապա արտադրություն են իջեցվում որոշ կենսաբանական հավելումներ, որոնք այնուհետև հայտնվում են Հայաստանի նման թույլ պաշտպանված երկրների շուկաներում: Հայաստանի ոչ մի լաբորատորիա չի կարող հայտնաբերել դրանցում պարփակված վտանգը, քանի որ բարդ բաղադրություն, հատկապես, մոլեկուլների, տարրերի բարդ համակցություն ունեցող այդ պրեպարատները կամ կենսաբանական ակտիվ հավելումները մշակված են ոչ միայն իրենց գիտելիքներով մեր մասնագետներին գերազանցող մասնագետների կողմից, այլև գիտության ու տեխնիկայի վերջին խոսքով կահավորված այնպիսի լաբորատորիաների, որոնց հետ Հայաստանի ոչ մի լաբորատորիա իր գիտատեխնիկական հագեցվածությամբ չի կարող համեմատվել:

Այս իրավիճակում փոխանակ կենսաբանական ակտիվ հավելումները մտցվեին «Դեղերի մասին» ՀՀ օրենքի կարգավորման ոլորտ, քանի որ դրանցից որոշներում առկա, որոշներում էլ հնարավոր վտանգները հայտնաբերելու համեմատաբար մեծ հնարավորությունը մեր երկրում «Ակադեմիկոս Էմիլ Գաբրիելյանի անվան դեղերի և բժշկական տեխնոլոգիաների փորձագիտական կենտրոն» ՓԲԸ-ն ունի, մտցվել են «Սննդամթերքի անվտանգության մասին» ՀՀ օրենքի ոլորտ, դրանց ուսումնասիրումը, ստուգումը լիազորվել է Սննդամթերքի անվտանգության պետական ծառայությանը, որի լաբորատոր կարողություններն այս առումով զիջում են ՀՀ առողջապահության նախարարության կամ հիշյալ ՓԲԸ-ի լաբորատոր կարողություններին («Ակադեմիկոս Էմիլ Գաբրիելյանի անվան դեղերի և բժշկական տեխնոլոգիաների փորձագիտական կենտրոն» ՓԲԸ-ն զբաղվում է սննդամթերքների համեմատ ավելի բարդ միացություններ հանդիսացող, ավելի բարդ կազմություն ունեցող դեղերի փորձաքննությամբ): Այսպիսով ՀՀ կառավարությունը կամ Ազգային ժողովի շահագրգիռ պատգամավորները մեծացրել են մեր երկրում կենսաահաբեկչության իրականացման ռիսկը:

Անհրաժեշտ է, որ այս իրողությամբ զբաղվի ՀՀ ազգային անվտանգության ծառայությունը, պարզի, թե ինչո՞ւ, պարզի պատճառները, բացահայտի, թե կատարվածը տգիտությա՞ն հետևանք է, ոմանց շահադիտությա՞ն (ՀՀ կենսաբանական ակտիվ հավելումների ներկրումից ու վաճառքից հսկայական գումարներ են ստացվում, չճշտված տեղեկությունների համաձայն, դրանց առևտուրը պետական որոշ բարձրաստիճան պաշտոնյաների, օլիգարխների բիզնեսի մի մասն է հանդիսանում), թե նաև կենսաբանական ահաբեկչության նպատակ ունեցող արտաքին ինչ-ինչ ուժերի հետ Հայաստանում բարձր պաշտոններ ունեցողներից ոմանց դավադիր հանցակցության:

Արթուր Հովհաննիսյան