Արցախյան հիմնախնդրի լուծման նոր առաջարկներ, որոնք նախորդների պես լրջագույն սպառնալիք են մեր անվտանգության և գոյության համար

Օրերս ԼՂՀ հիմնախնդրի, ըստ իրեն, հնարավոր լուծումներ է առաջարկել ռուսաստանցի վերլուծաբան Օլեգ Մատվեյչենկոն իր «Արդեն ժամանակն է բուժել այդ վերքը» հրապարակմամբ: Ի սկզբանե նշեմ, որ այն Հայաստանում արդեն արժանացել է բացասական արձագանքի: Ճիշտ է, Մատվեյչենկոյի այս հոդվածը կարելի էր անտեսել ու չանդրադառնալ դրան, եթե համոզվածություն լիներ, որ հոդվածում առաջարկվող հիմնախնդրի լուծումները զուտ նրանն են, սակայն կան ինչ-որ իրողություններ, որոնք ենթադրության տեղիք են տալիս, որ նրա միջոցով հրապարակվում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների առաջարկների նոր փաթեթի հիմնական մասը՝ Հայաստանում, Արցախում և Ադրբեջանում հասարակական կարծիքի արձագանքը ստուգելու նպատակով:

Բաքվում Ադրբեջանի, Թուրքիայի, Ռուսաստանի նախագահների հանդիպման կապակցությամբ գրված այդ հոդվածում Օլեգ Մատվեյչենկոն այն եզրակացությունն է ներկայացրել, թե հակամարտող կողմերը կարող են հեշտությամբ ընդհանուր հայտարարի գալ հետևյալ պայմաններով: Մինչ այդ պայմանները ներկայացնելը, նա, նախ, բացատրել է, որ հոդվածին կից հրապարակված քարտեզի վրա կապույտ գծով եզրագծված է Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը, կարմիր գծով նշված են այն տարածքները, որոնք այսօր, ըստ էության, վերահսկվում են Լեռնային Ղարաբաղի զինված ուժերի կողմից:

«Ինչպես տեսնում եք, ԼՂՀ-ի հայերը Ադրբեջանի հետ պատերազմում հասել են շատ մեծ հաջողությունների և զբաղեցնում են տարածք, որը գրեթե երկու անգամ գերազանցում է Լեռնային Ղարաբաղի տարածքը,- գրել է վերլուծաբանը:- Իհարկե, այս հաջողությունը ձեռք է բերվել Հայաստանի անմիջական աջակցությամբ:
Ճիշտ է, կան Լեռնային Ղարաբաղի փոքր տարածքներ (քարտեզի վրա նրանք նշված են բաց կանաչ գույնով), որոնք կարողացել է պահպանել Ադրբեջանը:

Բայց, տեսնում եք, դրանց փոքր են մակերեսով:
Ընդ որում Լեռնային Ղարաբաղի բնակչությունը կազմում է 146 հազար մարդ: Այսինքն, բնակչության թիվը հավասար է ոչ այնքան մեծ քաղաքի բնակչության թվին: Սա Պաղեստին չէ, որտեղ խոսքը գնում է միլիոնավոր բնակիչների մասին»:
Ընդարձակ նախաբանից հետո ու դրանից բխեցնելով, Օլեգ Մատվեյչենկոն գրել է, որ հակամարտող կողմերը առողջ բանականությամբ կարող են դյուրությամբ ընդհանուր հայտարարի գալ՝ հետևյալ պայմաններով.

1) Լեռնային Ղարաբաղը (Արցախ) Ադրբեջանին է վերադարձնում նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզից դուրս ընկած տարածքները:

2) Ադրբեջանը Լեռնային Ղարաբաղին է վերադարձնում նախկին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար մարզի այն տարածքները, որոնք այսօր Ադրբեջանի վերահսկողության ներքո են (քարտեզի վրա պատկերված են բաց կանաչ գույնով):

3) Միևնույն ժամանակ, հատուկ բացառություն է արվում, այսպես կոչված, «Լաչինի միջանցքի» համար (քարտեզի վրա պատկերված է նարնջագույնով), որը կապում է Հայաստանը և Լեռնային Ղարաբաղը: Այս միջանցքը մնում է Լեռնային Ղարաբաղին և ճանաչվում է որպես նրա անբաժանելի մաս:

Միևնույն ժամանակ, Լաչին քաղաքը չի ընդգրկվում միջանցքում: Խոսքը միայն մի փոքր, նեղ պարանոցի մասին է, մոտ հինգ կիլոմետր լայնությամբ' ոչ ավելի:

4) Ադրբեջանը ճանաչում է Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) լիակատար պետական անկախությունը և պարտավորվում այսուհետ ցանկացած հանգամանքներում չմիջամտել նրա ներքին գործերին:

Լեռնային Ղարաբաղը իրավունք ունի ցանկացած քաղաքականության իրականացնել, իրավունք ունի հարց բարձրացնել ցանկացած պետության (այդ թվում՝ Հայաստանի) կազմի մեջ մտնելու, կամ գոյություն ունենալ որպես լիիրավ անկախ պետություն:

5) Հայաստանը Ադրբեջանին տարանցման հատուկ իրավունքներ է տալիս, այսպես կոչված, «Մեղրի միջանցքում», որը բաժանում է Ադրբեջանը և Ադրբեջանի անբաժանելի մաս' Նախիջևանի ինքնավարությունը:

Մեղրի միջանցքով խորհրդային տարիներին երկաթուղի էր անցնում (նշված է քարտեզի վրա), որն այժմ կիսավեր է:
Ադրբեջանը երկաթուղու՝ 150մ լայնությամբ (մետր, ոչ թե կիլոմետր) հատված է ստանում անվճար եւ անժամկետ վարձակալությամբ:
150 մետրը բավարար է այդ միջանցքով երկաթուղի անցկացնելու (վերականգնելու) համար, իսկ կողքին՝ երկաթուղու երկայքով մայրուղի, խողովակաշար եւ էլեկտրահաղորդման գիծ կառուցելու համար:
Այս միջանցքը պետք է Հայաստանի տարածքից անջատվի, եզրագծվի ցանկապատով, թեկուզ՝ խորհրդանշական, ասենք, օրինակ, ցանցով:

Միեւնույն ժամանակ, միջանցքը համարվում է Հայաստանի տարածք: Ադրբեջանը իրավունք չունի այնտեղ անցկացնել հետախուզական աշխատանքներ, կամ տեղակայել ռազմական օբյեկտներ. պետք է գործի անվճար և անժամկետ վարձակալում:
Միջանցքի ամբողջ տարածքով պետք է գործի ադրբեջանական իրավասություն. միջանցքի տարածքում Հայաստանն իրավունք չունի իրականացնել ուղեւորների և բեռների մշտադիտարկում և վերահսկողություն (սակայն կարող է իրականացնել տեսողական դիտարկումը միջանցքից դուրս):

Ադրբեջանական ինքնաթիռները և ուղղաթիռներն ունեն վերոհիշյալ տարածքով սահմանափակված անվճար օդային տարածք:
Ընդ որում, Մեղրիի միջանցքը չպետք է խոչընդոտ լինի հայկական տրանսպորտային միջոցների տեղաշարժման համար: Պարզապես հայերը պետք է վերաբերվեն այս անցումին, այնպես, կարծես թե գետ է իրենց առջև:

Այսինքն, այս միջանցքով պետք է տեղակայվեն կամուրջներ, այնպիսի բարձրության, որ հնարավորություն ընձեռվի դրանց տակով ցանկացած չափի ադրբեջանական գնացքների եւ տրանսպորտային միջոցների ազատ տեղաշարժման համար:
Այսպիսով, Ադրբեջանը, առանց գեթ մեկ կրակոցի մեծ տարածքներ է վերադարձնում, (այստեղ ապրում էր ադրբեջանցի փախստականների զգալի մասը. նրանց հնարավորություն կտրվի վերադառնալ իրենց տները):
Ինչպես նաև ստանում է ազատ տարանցում դեպի Նախիջևան (և Նախիջևանով՝ Թուրքիա):
Լեռնային Ղարաբաղը պաշտոնապես անկախություն է ստանում և հնարավորություն' անարգել միանալ Հայաստանին: Տարածքը, որը մնում է Լեռնային Ղարաբաղին բավականին մեծ է 146 հազար մարդ' բնակչության համար:

Հայաստանը հնարավորություն է ստանում պաշտոնապես և անարգել ընդլայնել իր տարածքը: Եվ որ ամենակարևորն է, ձեռք է բերում խաղաղություն՝ հարևանների հետ և կարգավորված սահմաններ:
Իհարկե, սեր և եղբայրություն հայերի և ադրբեջանցիների միջեւ երբեք չի լինի:
Բայց դա չի էլ պահանջվում: Խոսքը խաղաղության և հարևանությամբ' քիչ թե շատ նորմալ գոյակցության մասին է մեկմեկու հարևանությամբ»:

Նախ, անհասկանալի է, թե հնագույն ժամանակներից հայկական բնակավայր եղած և հանիրավի, միանգամայն անարդարացի կերպով Ադրբեջանին անցած Նախիջևաննն այսօր ինչպես է ներկայացվում Ադրբեջանի անբաժանելի մաս:
Ինչպես հայտնի է, Ադրբեջանը հրադադարի հաստատումից ի վեր, անընդունելի է համարել մեր կողմից տարածքների հանձնման դիմաց ԼՂՀ կարգավիճակի ճանաչումը: Հիմա Ադրբեջանին շահագրգռելու և այս բանաձևը նրա կողմից ընդունելի դարձնելու համար ասպարեզ է բերված նրան Մեղրիով միջանցք տրամադրելու խնդիրը: Սա նման է ժամանակին հայ հանրության, Ռուսաստանի և Իրանի կողմից մերժված Փոլ Գոբլի տխրահռչակ ծրագրին, կարելի է ասել՝ «Փոլ Գոբլ-2»-ն է՝ այն տարբերությամբ, որ առաջարկվում է ոչ թե Լաչինի շրջանի դիմաց Ադրբեջանին տրամադրել Մեղրին որպես միջանք Նախիջևանի հետ, այլ Լաչինի նեղ միջանցքի դիմաց (Լաչինի միջանցքի հիմնական մասը ազատագրված մյուս տարածքների հետ, ըստ վերլուծաբանի, վերադարձվելու է Ադրբեջանին) առաջարկվում է մի նեղ միջանցք Մեղրիով դեպի Նախիջևան՝ անվճար և անժամկետ օգտագործման իրավունքով: Դա գործնականում, ըստ էության, նույնն է, թե տրամադրվում է սեփականության իրավունքով: Տարբերությունը հիմնականում այն է լինելու, որ Ադրբեջանն իրավունք չի ունենալու այդ տարածքը վաճառել կամ նվիրել որևէ պետության, սակայն այդ իրավունքի կարիքը Ադրբեջանն ընդհանրապես չի ունենալու և չի գնալու այդ քայլին: Այդ միջանցքով Ադրբեջանն ուղղակի աշխարհագրական կհաստատի Նախիջևանի, ինչպես նաև ցամաքային անմիջական կապ' Թուրքիայի հետ:

Նշված միջանցքը տրամադրելու համար Հայաստանին էլ փորձ է արվում շահագրգռել նրանով, որ այդ դեպքում Ադրբեջանը վերջապես համաձայնելու է ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքը, թեկուզ միացումը ՀՀ-ի հետ, դեռ մի բան էլ համաձայնելու է Արցախին վերադարձնել Մարտունու և Մարտակերտի շրջանների օկուպացրած տարածքները, որի անհրաժեշտության մասին վերջերս խոսել են ինչպես ՀՀ արտգործնախարարի տեղակալ Շավարշ Քոչարյանը, այնպես էլ ԼՂՀ նախագահի աշխատակազմի ղեկավարի տեղակալ, տեղեկատվության գլխավոր վարչության պետ, քաղաքագետ Դավիթ Բաբայանը:
Վերլուծելով այս ամենը, եզրակացությունս այն է, որ Օլեգ Մատվեյչենկոն մեզ ապուշի տեղ է դրել, կամ էլ ինքն ապուշ: Արտաքուստ այս առաջարկը թեև արդարացի է թվում և հայկական կողմի համար ավելի նպաստավոր, քան Մադրիդյան ու Կազանի փաստաթղթերում առկա առաջարկները, սակայն դրանց նման նույնպես իր մեջ պարունակում է Արցախի ու ՀՀ-ի անվտանգության և գոյության համար լրջագույն սպառնալիք:

Արդարացի է թվում, քանի որ հայկական երկու պետությունները կապող միջանցքի դիմաց առաջարկվում է Ադրբեջանին տրամադրել ադրբեջանական երկու պետությունները կապող միջանցք (Լաչինի միջանցքի պարագայում՝ նույնիսկ 5 կմ լայնությամբ, մինչդեռ Մեղրիի միջանցքի դեպքում ընդամենը՝ 150 մ), Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը հարգելուն և մեր ազատագրած բոլոր տարածքները (բացառությամբ Լաչինի նշված միջանցքի) նրան վերադարձնելուն զուգահեռ, Ադրբեջանին էլ առաջարկված է հարգել ԼՂՀ տարածքային ամբողջականությունը՝ նրան վերադարձնելով Մարտակերտի ու Մարտունու շրջանների գրաված տարածքները, Ադրբեջանին առաջարկված է նաև ճանաչել Արցախի ինքնորոշման իրավունքը և ընդունել հանրաքվեի արդյունքը, եթե նույնիսկ այդ արդյունքը լինի Հայաստանին միանալու որոշումը: Սակայն, անտեսված է այն իրողությունը, որ Ադրբեջանին մեր ազատագրած բոլոր տարածքների հանձնումը լրջագույն սպառնալիք է առաջացնելու Արցախի ու ՀՀ-ի անվտանգության և գոյության նկատմամբ:

Վերլուծաբանի առաջարկներն ընդունելու պարագայում մենք ցանկապատի ետևից հետևելու ենք, թե Մեղրիի միջանցքով Ադրբեջանի և Նախիջևանի, Ադրբեջանի ու Թուրքիայի միջև ինչպես են գնալու և գալու գնացքները, քաղաքացիական և ռազմական ինքնաթիռները և ուղղաթիռները, ինչպես են Ադրբեջանն ու Նախիջևանը դրա շնորհիվ կարճ ժամանակում ավելի հզորանալու ու մի օր էլ հարձակվելու արդեն առանց անվտանգության գոտու մնացած, հեշտ ավար դարձած Արցախի կամ հենց Արցախի հետ միացած Հայաստանի վրա: Արցախի ինքնորոշման իրավունքի ճանաչումը և, թեկուզ, Հայաստանին միանալն այդ դեպքում ի՞նչ արժեք և իմաստ են ունենալու…

Ընդգծեմ, որ Արցախի և Ադրբեջանի ապագա սահմանին կողմերի միջև նախատեսվող խաղաղապահ որևէ ուժ չի կարող անվտանգության այն անհրաժեշտ երաշխիքն ապահովել, ինչ այսօր ապահովում են մեր ազատագրած տարածքները: Այս պնդման հիմնավորումը, սակայն, մեկ այլ հոդվածի նյութ է, որով հանդես կգամ առաջիկայում:

Արթուր Հովհաննիսյան